فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٨٤٥
استخدام
استخدام
(ذکر لفظ داراى چند معنا، و آوردن الفاظى متناسب با هريک از معانى؛ يا تفاوت معناى اراده شده از لفظ مشترک و ضمير راجع به آن)
يکى از اسلوبهاى بلاغى و بديعى قرآن «استخدام» است؛ يعنى گوينده، لفظى را استعمال کند که دو معنا يا بيشتر دارد؛ سپس دو لفظ ديگر بياورد و با هر يک از آن دو لفظ، يکى از معانى لفظ متوسط را بهکار گيرد؛ مانند:((... لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ يَمْحُو اللّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) ؛ )براى هر زمانى كتابى است. خدا آنچه را بخواهد محو يا اثبات مىكند و اصل كتاب نزد اوست. (رعد// ٣٨ - ٣٩) . در اين آيه، لفظ «کتاب» دو معنا دارد: ١. امر محتوم و مدت مقطوع؛ ٢. مکتوب و نوشته. «کتاب» ميان دو لفظ «اجل» و «يمحوا» قرار گرفته است. لفظ «اجل» با يکى از دو معناى کتاب (مدت حتمى) و لفظ «يمحو» با معناى ديگر کتاب (مکتوب) به کار رفته است؛ بنابراين، معناى آيه شريفه چنين مىشود: «براى هر سررسيد معيني، نوشتهاى است که محو مىشود و ثبت مىشود».
برخى استخدام را اينگونه تعريف کردهاند که از لفظ مشترک، يکى از دو معنا اراده شود، سپس از ضميرى که به آن برمىگردد، معناى ديگر منظور شود؛ مانند:((وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً...))(مؤمنون//١٢-١٣) . که منظور از انسان، حضرت آدم (ع) و مراد از ضمير، فرزندان او است.
[١]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ٢٨٧و٢٨٤
[٢]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد٥;صفحه ٤٠٥
[٣]بستاني ، بطرس ، ١٨٩٨ - ١٩٦٩;محيط المحيط قاموس مطول للغة العربية;صفحه ٢٢٠