فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٤١١٥
مبالغه
مبالغه
(بسط گسترده وصف يک شيء)
يکى از انواع اسلوب بديعى قرآن «مبالغه» است. «مبالغه» آن است که در وصف و ستايش و نکوهش کسى يا چيزى بهگونهاى زيادهروى کنند که براى شنونده، شگفتانگيز باشد؛ اما مبالغه در کلام الهى - چنانکه سيوطى در الإتقان مىگويد- عبارت است از آنکه گوينده، چيزى را وصف کند و آن را بسط و گسترش زياد دهد تا معناى مورد نظر را رساتر ادا کند.
مبالغه دو قسم است:
١. مبالغه به وصف: يعنى بسط وصف به حدى که در نظر شنونده دور يا محال جلوه کند؛ مانند:((اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونِةٍ لَّا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ)… ) ؛ «خدا نور آسمانها و زمين است مثل نور او چون چراغدانى است كه در آن چراغى و آن چراغ در شيشهاى است آن شيشه گويى اخترى درخشان است كه از درخت خجسته زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى افروخته مىشود نزديك است كه روغنش هر چند بدان آتشى نرسيده باشد روشنى بخشد… » (نور// ٣٥) . در اين آيه، صفت((يکاد زيتها يضىء و لو لمتمسسه نار))مبالغه است که باور آن براى شنونده دشوار است.
٢. مبالغه به صيغه: يعنى استعمال صيغههايى که رساننده مبالغه شديدترى است؛ مانند: صيغههاى فعلان (رحمان) ، فعيل (رحيم) ، فعّال (توّاب) ، فعول (غفور) و….
[١]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ٣٢٣
[٢]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٣;صفحه ٥١
[٣]باقلاني ، محمد بن طيب ، ٣٣٨ - ٤٠٣ق.;اعجازالقرآن;صفحه ٩١
[٤]بستاني ، بطرس ، ١٨٩٨ - ١٩٦٩;محيط المحيط قاموس مطول للغة العربية;صفحه ٥٢