فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٣١٧
تأخّر نزول از حكم
نزول بعد الحكم
(تأخّر نزول از حكم)
(آيات عمل شده به محتواى آن پيش از نزول)
قرآن به صورت تدريجى بر پيامبر اکرم (ص) نازل شده و توسط آن حضرت بر مردم عرضه ميشد. در بيان حکمت نزول تدريجى آيات، امور مختلفى مانند تربيت مردم، نشر رسالت، اثبات الهى بودن کلام و اقتضاى زمان ذکر شده است. براين اساس، در غالب موارد، حکم، پس از نزول بود، يعنى ابتدا آيه نازل ميشد و سپس مردم مکلّف به اجراى حکمى ميگشتند و يا امرى بيان ميشد. اما گاهي، حکمى جارى بوده و نزول، پس از آن آمده است. اصطلاح نزول بعد الحکم اشاره به اين معنا دارد، و درباره آياتى اطلاق مىشود که حکم و محتواى آنها پيش از نزول شناخته شده و بهآن عمل مىشده است. بعضى نويسندگان، موارد ذيل را مصداق چنين آياتى دانستهاند:
١. آيه ٦ سوره مائده درباره وجوب وضو:((يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فاغْسِلُواْ وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ...) ؛ )
٢. (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِى لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ...)((جمعه// ٩) . )
گفته شده: آيات ياد شده، در مدينه فروفرستاده شد؛ در حالى که وجوب وضو و وجوب نماز جمعه در مکه و پيش از هجرت رسول گرامى اسلام (ص) ثابت بوده است. البته در اين باره مناقشاتى وجود دارد.
[١]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (١٣٢-١٣٥)
[٢]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه ٣٢
[٣]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه ٢٠٩