فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٨٦٢
استعاره تمثيليه
استعاره تمثيليه
(استعاره با انتزاع وجه شبه از امور متعدد، و تشبيه حالى به حالى ديگر)
استعاره از نظر شيوه انتزاع وجه شبه بر دو قسم است: ١. استعاره تمثيليه؛ ٢. استعاره غيرتمثيليه.
«استعاره تمثيليه» آن است که وجهشبه از امور متعدد انتزاع شده باشد؛ به عبارت ديگر، استعاره تمثيليه، تشبيه يکى از دو طرف استعاره - که از امور متعدد انتزاع شدهاند - به طرف ديگر است، به تصور اين که صورت مشبهبه عين صورت مشبه است؛ مانند:
١.((إِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِى سَبِيلِ اللّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِى التَّوْرَاةِ وَالإِنجِيلِ وَالْقُرْآنِ...))(توبه// ١١١) . خداوند سبحان در اين آيه تقديمکردن جان مؤمنان را به معامله ميان خود و پروردگارشان تشبيه مىکند.
اين استعاره را «استعاره تمثيليه» مىگويند؛ چون در آن، حالى به حال ديگر تمثيل شده است؛ نه اين که فقط لفظى به لفظ ديگر تشبيه شده باشد. و چون مشبه در جمله آورده نشده، استعاره صورت گرفته است.
٢.((وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعًا...))(آل عمران// ١٠٣) . در اينجا يارى خواستن از خدا و اطمينان عبد از حمايت خداوند و همچنين نجات از مکاره را به چنگ زدن انسان گرفتار به ريسمان استوارى تشبيه کرده که از مکان بلندى آويزان شده و اطمينان هست که پاره نمىشود.
استعاره تمثيليه از رساترين انواع استعاره است و مجاز مرکب شمرده و در قرآن فراوان يافت مىشود.
نيز ر.ک: استعاره غيرتمثيليه.
[١]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ١٥٥
[٢]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد٥;صفحه ٣٣٠
[٣]ابو زهره ، محمد ،١٨٩٨-١٩٧٤م.;معجزه بزرگ ,پژوهشى درعلوم قرآن;صفحه ٣٢٧