نزول دفعي، يا نزول اجمالى و غيرزمانى قرآن، به معناى نزول حقيقت و روح قرآن کريم به صورت کلى و در قالب آيات، کلمات، الفاظ و سوره‌ها است. بحث‌هاى فراوانى درباره اصل چنين نزولى و نيز حکمت و سرّ آن صورت گرفته است.

در قرآن کريم (بقره// ١٨٥و سوره قدر) از نزول قرآن به صورت دفعى و يک باره در ماه مبارک رمضان و شب قدر به صراحت سخن گفته شده است. در روايات شيعه و اهل‌سنّت نيز به نزول جميع قرآن در ماه مبارک رمضان، اشاره شده است با اين تفاوت که در روايات شيعه اين کيفيت از نزول، در شب قدر، از لوح محفوظ به بيت‌المعمور، و در روايات اهل‌سنّت از لوح محفوظ به بيت العزّة بوده است.

شيخ ابوعبدالله زنجانى در تاريخ القرآن، علامه طباطبايى در الميزان و شهيد مطهرى از معتقدان نظريه نزول دو مرحله‌اى قرآن (دفعى و تدريجى) هستند.

مهم‌ترين انتقادات منتقدان اين نظريه عبارتند از:

١. «انزال» به معناى نزول دفعى و «تنزيل» به معناى نزول تدريجي، در لغت ثابت نشده است. بعضى از لغويان هر دو را به يک معنا مى‌دانند. عده‌اى نيز گفته‌اند تنزيل، نزول تدريجى است؛ ولى انزال معناى اعم دارد، به علاوه، شواهدى قرآنى عليه تفاوت معناى انزال و تنزيل وجود دارد؛

٢. نزول قرآن در شب قدر الزاماً به معناى نزول جميع آن نيست؛ در نتيجه، معناى آيه((إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِى لَيْلَةِ الْقَدْرِ))آن است که ما نزول قرآن را در شب قدر آغاز کرديم؛ نه اين که تمامى آن را در شب قدر يکباره نازل کرديم.

اما اين احتمال، خلاف ظاهر آيه است زيرا ابتداى نزول قرآن هنگام بعثت بوده است، نَه ماه مبارک رمضان و شب قدر.

٣. رواياتى که در اين موضوع به آن‌ها استناد شده، به جهت سند و گاهى به جهت دلالت، مورد مناقشه قرآن‌پژوهان قرار گرفته است. شيخ مفيد عقيده شيخ صدوق مبنى بر نزول تمام قرآن بر بيت‌المعمور - که مستند به روايات است - را نقد کرده، مى‌گويد: «الذى ذهب اليه ابوجعفر (ره) فى هذا الباب اصله حديث واحد؛ ‌أى ليس من المتواتر المقطوع به و لايوجب علماً و لا عملاً، و نزول القرآن على الأسباب الحادثة حالاً فحالاً يدلّ على صدق ما تضمنه هذا الحديث و ذلک أنّ القرآن قد تضمّن حکم ما حدث و ذکر ماجرى على و جهه… »؛ يعنى سخن شيخ صدوق (ره) مستند به خبر واحد است، نه خبر متواتر؛ در نتيجه، باعث علم و عمل نمى‌شود. نويسنده کتاب الصحيح من سيرة النبي (ص) نيز مى‌گويد: همچنان که شيخ مفيد گفته است، ما نمى‌توانيم روايات دالّ بر نزول دفعى قرآن بر بيت‌المعمور را از طريق اهل‌بيت (ع) ثابت کنيم، و اثبات نزول دفعى قرآن بر قلب پيامبر اکرم (ص) نيز مشکل است و مانعى هم ندارد که بگوييم نزول تدريجى قرآن از ماه مبارک رمضان آغاز شده است.

[١]زنجاني ، ابو عبد الله بن نصر الله ، ١٣٠٩ - ١٣٦٠ق.;تاريخ القرآن;صفحه ١٠
[٢]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه ٢٢٨
[٣]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد٢٠;صفحه (٣٣٠-٣٣١)
[٤]عاملي ، جعفر مرتضي ، ١٩٤٤ -;الصحيح من سيرة النبى الاعظم ( ص );جلد٢;صفحه ٢٤٧
[٥]صالح ، صبحي ، ١٩٢٦ -;مباحث فى علوم القرآن;صفحه (٤٩-٦٢)
[٦]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (١٤٥-١٥٧)
[٧]حجتي ، محمد باقر ، ١٣١١ -;پژوهشى درتاريخ قرآن كريم;صفحه (٤١-٦٢)
[٨]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه (١٨١-٢١٠)
[٩]زرقاني ، محمد عبد العظيم ، ١٩٤٨- م.;مناهل العرفان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (٤٢-٩١)
[١٠]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (١٤٦-١٥٥)