فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٤٦٥٥
نخستين آيه
اولين آيه
(نخستين آيه)
(اولين آيه نازل شده بر پيامبر (ص) )
درباره نخستين آيه يا آياتى که بر پيامبر مکرم (ص) نازل شده است، بين مفسران و محققان علوم قرآنى اختلاف نظر وجود دارد، که بهطور اختصار به آنها مىپردازيم:
١. آيات اول سوره علق (پنج آيه اول) ؛
٢. آيات اول سوره مدثر؛
٣. آيه شريفه((بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) ؛ )
٤. آيات سوره حمد (سوره حمد) .
درباره جمع بين اين اقوال گفتهاند نخستين آيهاى که بر پيامبر (ص) نازل شد((اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِى خَلَقَ) ، و نخستين آيهاى که به طور آشکار فروفرستاده شد)(يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ) است. پس آيه (يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ)(پس از انقطاع (دوره فترت) وحى، اولين آيه است، نه به طور مطلق. )
درباره((بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ))که به اعتقاد جمهور شيعه جزء هر سوره از قرآن- به جز سوره توبه- است مىتوان گفت اولين آيه نازل شده است؛ ولى بحث اول بودن آيات، قطع نظر از((بِسْمِ اللَّهِ))است. آيات سوره حمد نيز به صورت مجموع (در قالب يک سوره کامل) ، اولين سوره است که به طور کامل نازل شده است؛ نه اولين آيات نازل شده به طور مطلق.
نکته: نخستين آيه - هر چه باشد - طبعاً بر اوّلين آيه مکّى هم منطبق خواهد بود.
نيز ر.ک: اولين سوره.
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه ٢٠٦و١٩٣
[٢]حجتي ، محمد باقر ، ١٣١١ -;پژوهشى درتاريخ قرآن كريم;صفحه ٥٤
[٣]زرقاني ، محمد عبد العظيم ، ١٩٤٨- م.;مناهل العرفان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ٩٥
[٤]واحدي ، علي بن احمد ، - ٤٦٨ق;اسباب النزول;صفحه ٥
[٥]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه ٥٧٧
[٦]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ٩١