فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٤٦٠٧
مناسبت
مناسبت
(تناسب در لفظ يا سياق کلام؛ از اسباب تقديم لفظى بر لفظ ديگر)
«مناسبت» يکى از اسباب تقديم و تأخير است؛ يعنى گاهى به مناسبتى که در سياق کلام هست، لفظى بر لفظ ديگر مقدم مىشود؛ مانند:
١.((وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ) ؛ «و در آنها (چهارپايان) براى شما زينت و شکوه است هنگامى که آنها را به استراحتگاهشان بازمىگردانيد و هنگامى که (صبحگاهان) به صحرا مىفرستيد» (نحل// ٦) . )
در اين آيه، بازگرداندن حيوانات در شامگاهان از آن رو که زيباتر از به صحرا رفتن در صبحگاهان است بر آن مقدم شده است (هنگام رفتن حيوانات همه گرسنهاند) .
٢.((وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا) ؛ «و کسانى که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف کنند و نه سختگيري» (فرقان// ٦٧) . در اين آيه، نفى اسراف مقدم شده است؛ زيرا اسراف در انفاق بيشتر صورت مىپذيرد. )
گاهى نيز تقديم و تأخير به دليل مناسبت لفظ است، نه سياق؛ مانند:
١. تقديم لفظ «اوّل» بر «آخر» در (هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ)((حديد// ٣) ؛ )
٢. تقديم لفظ «مستقدم» بر لفظ «مستأخر» در((وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ))(حجر// ٢٤) .
[١]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ٤٢
[٢]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٣;صفحه ٢٦٢
[٣]كمالي دزفولي ، علي ، ١٢٩٢ -;قرآن ثقل اكبر;صفحه ٣٢٧