فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٤٤٢٢
مصحف عبدالله بن مسعود
مصحف ابنمسعود
(مصحف عبدالله بن مسعود)
(مصحف تهيه شده توسط عبدالله بن مسعود)
از جمله مصاحف صحابه، مصحف ابنمسعود است. وى از اصحاب دانشمند پيامبر (ص) و از نخستين اسلامآورندگان، و جزء چهار نفرى است که پيامبر (ص) فرمود قرآن را از ايشان (عبدالله بن مسعود، سالم مولى حذيفه، معاذ بن جبل، اُبيّ بن کعب) فراگيريد. وى صاحب مصحفى با ويژگىهاى ذيل بود:
١. اختلاف در ترتيب سورهها در مقايسه با مصحف عثمانى؛
٢. حذف سوره حمد به دليل عدم نياز به کتابت آن با توجه به اين که همگان آن را از بر بودند و نيز معوذتين، با اين توجيه که اين دو سوره صرفاً براى تعويذ و دفع سحر و چشمزخم نازل شدهاند البته گروهى در صحت اين انتساب ترديد کردهاند؛
٣. اختلاف قرائت وى با نص مشهور در بسيارى از آيات؛
٤. داشتن اضافات تفسيرى.
مصحف ابنمسعود پيش از نشر مصحف عثمانى و پس از آن شهرت بسزايى داشت و رقيبى براى مصحف عثمانى به شمار مىآمد.
متأسفانه از اين مصحف- همانند ديگر مصحفها - اثرى در دست نيست.
سيوطى از «کتاب المصاحف» ابن أشته ترتيب سورهها در مصحف ابن مسعود را به شرح ذيل نقل ميکند:
سُوَر طوال: ١. بقره (٢) ؛ ٢. نساء (٤) ؛ ٣. آل عمران (٣) ؛ ٤. اعراف (٧) ؛ ٥. انعام (٦) ؛ ٦. مائده (٥) ؛ ٧. يونس (١٠) ؛
سُوَر مئين: ٨. توبه (٩) ؛ ٩. نحل (١٦) ؛ ١٠. هود (١١) ؛ ١١. يوسف (١٢) ؛ ١٢. کهف (١٨) ؛ ١٣. بنى اسرائيل (١٧) ؛ ١٤. انبياء (٢١) ؛ ١٥. طه (٢٠) ؛ ١٦. مؤمنون (٢٣) ؛ ١٧. شعراء (٢٦) ؛ ١٨. صافات (٣٧) ؛
سُوَر مثاني: ١٩. احزاب (٣٣) ؛ ٢٠. حج (٢٢) ؛ ٢١. قصص (٢٨) ؛ ٢٢. نمل (٢٧) ؛ ٢٣. نور (٢٤) ؛ ٢٤. انفال (٨) ؛ ٢٥. مريم (١٩) ؛ ٢٦. عنکبوت (٢٩) ؛ ٢٧. روم (٣٠) ؛ ٢٨. يس (٣٦) ؛ ٢٩. فرقان (٢٥) ؛ ٣٠. حجر (١٥) ؛ ٣١. رعد (١٣) ؛ ٣٢. سبأ (٣٤) ؛ ٣٣. فاطر (٣٥) ؛ ٣٤. ابراهيم (١٤) ؛ ٣٥. ص (٣٨) ؛ ٣٦. محمّد (٤٧) ؛ ٣٧. لقمان (٣١) ؛ ٣٨. زمر (٣٩) ؛
سُوَر حواميم: ٣٩. مؤمن (٤٠) ؛ ٤٠. زخرف (٤٣) ؛ ٤١. سجده (٤١) ؛ ٤٢. شورى (٤٢) ؛ ٤٣. احقاف (٤٦) ؛ ٤٤. جاثيه (٤٥) ؛ ٤٥. دخان (٤٤) ؛
سُوَر ممتحنات: ٤٦. فتح (٤٨) ؛ ٤٧. حشر (٥٩) ؛ ٤٨. سجده (٣٢) ؛ ٤٩. طلاق (٦٥) ؛ ٥٠. قلم (٦٨) ؛ ٥١. حجرات (٤٩) ؛ ٥٢. تبارک (٦٧) ؛ ٥٣. تغابن (٦٤) ؛ ٥٤. منافقون (٦٣) ؛ ٥٥. جمعه (٦٢) ؛ ٥٦. صف (٦١) ؛ ٥٧. جن (٧٢) ؛ ٥٨. نوح (٧١) ؛ ٥٩. مجادله (٥٨) ؛ ٦٠. ممتحنه (٦٠) ؛ ٦١. طلاق (٦٦) ؛
سُوَر مفصّل: ٦٢. الرحمن (٥٥) ؛ ٦٣. نجم (٥٣) ؛ ٦٤. طور (٥٢) ؛ ٦٥. ذاريات (٥١) ؛ ٦٦. انشقاق (٥٤) ؛ ٦٧. واقعه (٥٦) ؛ ٦٨. نازعات (٧٩) ؛ ٦٩. معارج (٧٠) ؛ ٧٠. مدّثّر (٧٤) ؛ ٧١. مزّمّل (٧٣) ؛ ٧٢. مطفّفين (٨٣) ؛ ٧٣. عبس (٨٠) ؛ ٧٤. دهر (٧٦) ؛ ٧٥. مرسلات (٧٧) ؛ ٧٦. قيامت (٧٥) ؛ ٧٧. نبأ (٧٨) ؛ ٧٨. تکوير (٨١) ؛ ٧٩. انفطار (٨٢) ؛ ٨٠. غاشيه (٨٨) ؛ ٨١. اعلى (٨٧) ؛ ٨٢. ليل (٩٢) ؛ ٨٣. فجر (٨٩) ؛ ٨٤. بروج (٨٥) ؛ ٨٥. انشقاق (٨٤) ؛ ٨٦. علق (٩٦) ؛ ٨٧. بلد (٩٠) ؛ ٨٨. ضحى (٩٣) ؛ ٨٩. طارق (٨٦) ؛ ٩٠. عاديات (١٠٠) ؛ ٩١. ماعون (١٠٧) ؛ ٩٢. قارعه (١٠١) ؛ ٩٣. بيّنه (٩٨) ؛ ٩٤. شمس (٩١) ؛ ٩٥. تين (٩٥) ؛ ٩٦. هُمَزَه (١٠٤) ؛ ٩٧. فيل (١٠٥) ؛ ٩٨. قريش (١٠٦) ؛ ٩٩. تکاثر (١٠٢) ؛ ١٠٠. قدر (٩٧) ؛ ١٠١. زلزال (٩٩) ؛ ١٠٢. عصر (١٠٣) ؛ ١٠٣. نصر (١١٠) ؛ ١٠٤. کوثر (١٠٨) ؛ ١٠٥. کافرون (١٠٩) ؛ ١٠٦. مسدّ (١١١) ؛ ١٠٧. اخلاص (١١٢) ؛ ١٠٨. انشراح (٩٤) .
در اين فهرست علاوه بر سورههاى فلق و ناس (معوّذتَين) و حمد، سه سوره ديگر، يعني: ق (٥٠) ، حديد (٥٧) ، و حاقه (٦٩) ، هم از قلم افتاده است.
ابن نديم به نقل از فضل بن شادان فهرستى ارائه ميدهد که در موارد متعدد با ترتيب ابن اشته مخالف است.
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٢;صفحه (١٢٧-١٢٨)
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (٢٤٤-٩٤)و(٦٥-٨٠)
[٣]زنجاني ، ابو عبد الله بن نصر الله ، ١٣٠٩ - ١٣٦٠ق.;تاريخ القرآن;صفحه ١٤٥
[٤]شاهين ، عبد الصبور;تاريخ القرآن;صفحه (١٣١-١٤٨)
[٥]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;جلد١;صفحه (٣٥٣-٣٦٤)
[٦]ابياري ، ابراهيم ، -١٩٩٤م.;الموسوعة القرآنية;جلد١;صفحه ٣٤٠
[٧]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (٣١٢-٣٢٣)