در باره مجبور يا مختار بودن انسان‌ها در ميان متکلمان مسلمان سه نظريه وجود دارد؛ برخي به جبر گراييده و برخي به تفويض متمايل شده و دسته سوم نظريه «امر بين الأمرين» را اختيار کرده‌اند. مجبّره، وصف براي عموم فرقه هايي است که بندگان را فاعل مختار ندانسته و افعال را از بندگان نفي مي‌کنند، مانند: حهميه، نجاريه، کُلابيه، اهل حديث و اشاعره.

هر يک از قائلان به جبر و تفويض و امر بين الامرين براي اثبات نظر خود به آياتي از قرآن تمسک کرده، و در مقابل، آيه يا آياتي در ردّ نظر يا نظريه‌هاي مقابل ذکر کرده‌اند. آياتي که مخالفان نظريه جبر، در ردّ بر اين نظر اقامه کرده‌اند به آيات ردّ مجبّره موسوم‌اند. يکي از اين آيات، آيه ٩٩ سوره شعراء است:((وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُون‌) ؛ «اما كسى جز مجرمان ما را گمراه نكرد». )

اين آيه و آيات قبل و بعد از آن، به گفتگوهاى سرزنش بار و عتاب آميزى كه با گروهي گمراه و اهل دوزخ مى‌شود پرداخته است: «و به آنها گفته مى‌شود كجا هستند معبودهايى را كه پيوسته عبادت مى‌كرديد؟ آيا آنها در برابر اين شدائد و سختيها كه اكنون با آن روبرو هستيد شما را يارى مى‌كنند؟ ! يا مى‌توانند كسى را به يارى شما دعوت كنند، و يا حتى كسى به يارى خود آنها مى‌آيد"؟ ! در اين هنگام همه معبودان را جمع كرده با عابدان گمراهشان به دوزخ مى‌افكنند، و همچنين لشكريان ابليس عموماً. آنها (عابدان گمراه) در جهنم به مخاصمه و جدال پرداخته، مى‌گويند: به خدا سوگند ما در گمراهى آشكارى بوديم، زيرا شما معبودان دروغين را با پروردگار عالميان برابر مى‌پنداشتيم! اما هيچكس ما را گمراه نكرد مگر مجرمان، (ولى افسوس كه امروز) شفاعت كنندگانى براى ما وجود ندارد، و نه دوست گرم و پر محبتى (كه بتواند ما را يارى كند) اگر بار ديگر به دنيا برگرديم از مؤمنان خواهيم بود!» (شعراء//٩٢-١٠٢) . در آيه ٩٩ اين سوره، اضلال و گمراه کردن بندگان، به غير خدا نسبت داده شده و اين امر، با استناد همه افعال به خداوند- که مجبّره به آن قائل هستند- ناسازگار است.

يکي ديگر از آيات مورد استناد عليه مجبّره، آيه ٩٦ سوره صافات است:((وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ) ؛ «خداوند، هم شما را آفريده و هم بتهايى را كه مى‌سازيد». )

فخر رازي مي‌گويد جمهور اشاعره اين آيه را دليل بر اعتقاد خود (قول به جبر) دانسته‌اند و اينکه افعال بندگان، مخلوق خداوند است زيرا دانشمندان علم نحو اتفاق نظر دارند که لفظ «ما» و آنچه بعد از آن مي‌آيد در تقدير مصدر است، بر اين اساس معناي آيه اين است که خداوند، هم شما و هم اعمالتان را آفريده است. اما پس از آن اشکالات متعددي بر اين استدلال ذکر کرده و به قوت اشکالات اعتراف کرده و ذلالت آيه بر ادعاي اشاعره را نمي‌پذيرد. از جمله اين اشکالات آن است که در آيه قبل مي‌فرمايد:((أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ) ؛ «آيا چيزهايي را مي‌پرستيد که خود تراشيده‌ايد؟ » در اين آيه عبادت و تراشيدن را به خود بندگان نسبت داده، و اگر فعل خدا بود نبايستي به بندگان نسبت داده مي‌شد. از طرف ديگر خداوند آنها را بر عبادت بتان توبيخ مي‌کند، در حالي که اگر آنها فاعل افعال خود نبودند توبيخ آنها صحيح نبود. پس اين آيه نه تنها، مؤيّد قول مجبره نيست بلکه عليه آنها است.)

[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه ٢٥٥
[٢]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد١٧;صفحه ١٥٠
[٣]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;جلد١٥;صفحه ٢٧٠
[٤]همان;جلد١٩;صفحه ١٠٠
[٥]طبرسي ، فضل بن حسن ، ٤٦٨ - ٥٤٨ق;مجمع البيان فى تفسيرالقرآن;جلد٨;صفحه ٧٠٣
[٦]فخر رازي ، محمد بن عمر ، ٥٤٤ - ٦٠٦ق.;التفسيرالكبير;جلد٢٦;صفحه ٣٤٣
[٧]مقدسي ، مطهر بن طاهر ، -٣٥٥ق.;البدء و التأريخ;جلد٥;صفحه ١٤٦
[٨]شهرستاني ، محمد بن عبد الكريم ، ٤٧٩ - ٥٤٨ق.;الملل و النحل;جلد١;صفحه ٩٥