فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٣٧٨٥
قسم به ذات الهي
قسم به ذات الهي
(يکى از موارد قسم در قرآن)
از مهمترين قسمهاى قرآن، سوگند به «خداوند» است. که درباره تعداد الفاظ آن اختلاف است. سيوطى تنها هفت مورد را که با لفظ «رب» قسم ياد شده، ذکر کرده است.
برخى از صاحبنظران چهارده مورد را استقصا کردهاند که در آن، دو مورد لفظ جلاله «الله» و هشت مورد «رب» و چهار مورد «ما»ى موصوله که به معناى «مَن» آمده، در آنها عنوان قسم به کار رفته است. برخى قسمهاى ياد شده با لفظ جلاله «الله» را نُه مورد برشمردهاند.
اينک همه موارد را به اختصار و صرفنظر از ترجمه آيات مرور مىکنيم:
١. آياتى که با لفظ «رب» سوگند ياد کردهاند:
١)((فلا و ربک لايؤمنون))(نساء// ٦٥) ؛
٢)((قالوا بلى و ربنا قال فذوقوا العذاب)… )((انعام//٣٠) ؛ )
٣)((قل اى و ربى انه لحق))(يونس// ٥٣) ؛
٤)((فوربک لنسألنهم اجمعين))(حجر// ٩٢) ؛
٥)((فوربک لنحشرنهم و الشياطين))(مريم// ٦٨) ؛
٦)((فورب السماء و الأرض))(ذاريات// ٢٣) ؛
٧)((قل بلى و ربى لتبعثن))(تغابن// ٧) ؛
٨)((فلا اقسم برب المشارق و المغارب))(معارج// ٤٠) .
٢. آياتى که با لفظ جلاله «الله» قسم ياد کردهاند:
١)((ثُمَّ لَمْ تَكُن فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ وَاللّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ))(انعام// ٢٣) ؛
٢)((قالوا تالله لقد علمتم ماجئنا لنفسد فى الارض))(يوسف// ٧٣) ؛
٣)((قالوا تالله تفتأ تذکر يوسف حتى تکون حرضاً))(يوسف// ٨٥) ؛
٤)((قالوا تالله لقد آثرک الله علينا و ان کنا لخاطئين))(يوسف// ٩١) ؛
٥)((قالوا تالله انک لفى ضلالک القديم))(يوسف// ٩٥) ؛
٦)((تالله لتسئلن عما کنتم تفترون))(نحل// ٥٦) ؛
٧)((تالله لقد ارسلنا الى امم من قبلک)… )((نحل// ٦٣) ؛ )
٨)((و تالله لأکيدن اصنامکم)… )((انبيا// ٥٧) ؛ )
٩)((تالله ان کنا لفى ضلال مبين))(شعراء// ٩٧) .
٣. آياتى که در آنها با «ما»ى موصوله سوگند ياد شده است:
١)((و السماء و ما بناها))(شمس// ٥) ؛
٢)((و الارض و ما طحيها))(شمس// ٦) ؛
٣)((و نفس و ما سواها))(شمس// ٧) ؛
٤)((و ما خلق الذکر و الانثى))(ليل// ٣) .
بنا بر مشهور، «ما» در آيات فوق به معناى «مَن» موصوله، و منظور ذات الهى است.
[١]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٤;صفحه ٥٤
[٢]عامر ، فارس علي;ظاهرة القسم فى القرآن الكريم;صفحه (٦٩-٧١)
[٣]رزاقي ، ابو القاسم;سوگندهاى قرآنى;صفحه (٦٤-٧١)
[٤]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٣;صفحه ٤٠