فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٣٣٨١
طرق شناخت مكي و مدني
ضوابط مكي و مدني
(طرق شناخت مكي و مدني)
(معيارهاى چهارگانه در اتصاف آيات و سورهها به مکّى يا مدنى)
دانشمندان اسلامى براى شناخت آيات و سورههاى مکى و مدنى چهار معيار «زمان، مکان، موضوع و اشخاص» را معتبر دانستهاند. براساس هر يک از اين ملاکها تعريف مکى و مدنى بودن آيات نيز متفاوت ميشود که به بيان آنها ميپردازيم.
١. ملاک زمان: آيات نازل شده پيش از هجرت مکى، و آيات فرود آمده پس از هجرت مدنى است؛ چه در مدينه نزول يافته باشند و چه در مکه؛ در سال فتح يا سال حجةالوداع؛ در سفر يا حَضَر. اين وجه در ميان دانشمندان علوم قرآنى بيشتر مورد اعتنا است، و زرکشى همين وجه را نظر مشهور ميداند.
٢. معيار مکان: آيات و سورههايى که در خود مکه فروفرستاده شدهاند مکىاند؛ هرچند اين نزول پس از هجرت باشد. بنابراين، آيات و سورههايى که در سال فتح و حجةالوداع در مکه نازل شدهاند مکى خوانده مىشوند؛ ولى طبق معيار زمانى مدنىاند.
مدنى به آيات و سورههايى گفته مىشود که در مدينه نازل شده باشند. بنابراين، در معيار مکانى مشکلى در تقسيم آيات و سورهها پديد مىآيد؛ زيرا طبق اين ضابطه، آيات يا سورههايى که در سفر نازل شدهاند- همانند سفر به بيت المقدس (در سفر معراج) و مانند آن- نه مکىاند و نه مدني.
٣. معيار شخص: مخاطب آيات و سورههاى مکي، اهل مکه، و مخاطب آيات و سورههاى مدنى، مردم مدينه بودهاند.
٤. ملاک موضوع: آيات و سورههايى که درباره مسائل اعتقادى همچون توحيد، معاد، نبوت و… باشند مکى، و آياتى که بيانگر مسائل و احکام فقهى و مسائل اجتماعى باشند مدنى بهشمار ميآيند.
نيز ر.ک: ضوابط کلى مکى و مدنى؛ ضوابط شايع مکى و مدنى.
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه (١٨٧-١٩١)
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (٦٨-١٨١)و(٣٧-٣٨)
[٣]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ١٦٢
[٤]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه (٦٠١-٦٠٤)