فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٣٣٤٤
طبقات مفسران
طبقات مفسران
(گروههاي مختلف از مفسران تقريباً همزمان يا داراي شيوه مشترك در تفسير)
علم تفسير از اولين اشتغالات مسلمانان بوده است، و از زمان نزول قرآن يعني عصر رسول الله ـ صلي الله عليه و آله ـ شروع شده است؛ لكن تفسير به عنوان يك علم مدون و منسجم از زمان اميرالمؤمنين حضرت علي ـ عليه السّلام ـ شروع گرديد. و بزرگان اين علم سلسله اسانيد خود را به آن حضرت ميرسانند. اين علم داراي متخصصان و محققاني بوده است كه در هر عصري به عنوان يك طبقه (افرادي كه تقريباً همزمان بوده يا داراي يك شيوه مشترك در تفسير بودهاند) از آنها ياد ميشود. البته در اين ميان پيامبر اسلام و ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ شأن ديگري داشتهاند كه قابل قياس با ديگران نيست و در اين مختصر به آن پرداخته نميشود.
با گسترش علم تفسير و پديد آمدن اختلاف در شيوههاى تفسيري، شناخت «طبقات مفسران» ضرورت يافت. از اين روي در کنار علم تفسير، دانش يا گرايشي در تفسير بوجود آمد که طبقه بندي مفسران و جهت گيرىهاى خاص هر يک از آنان درباره تفسير قرآن و رابطه تاريخى هر طبقه با طبقات گذشته و شرح حال مفسران بزرگ درآن بررسى ميشود.
تأليفات فراوانى درباره طبقات مفسران وجود دارد. جلالالدين سيوطى نخستين کسى است که به اين کار همت گماشت و توانست نام ١٣٦ نفر از مفسران بزرگ را فهرست کند. شايد بتوان مهمترين تأليف را در اينباره کتاب طبقات المفسرين شمس الدين محمد بن على بن احمد داودى (م ٩٤٥ ق) دانست. وى در اين اثر حدود ٧٠٤ نفر از مفسران را نام برده است.
طبقهبندى مفسران بر اساس شيوههاى تفسيرى آنان بهويژه تفسير مأثور، اندکى اختلاف نظر پديد آورده است؛ از اين رو، در بررسى طبقات مفسران به دو مقوله «طبقات مفسران اهل سنّت» و «طبقات مفسران شيعه» برمىخوريم.
نيز ر.ک: طبقات مفسران اهل سنت، طبقات مفسران شيعه.
[١]عميدزنجاني ، عباسعلي ، ١٣١٦ -١٣٩٠.;مبانى وروشهاى تفسيرقرآن;صفحه ٥٥
[٢]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;قرآن دراسلام;صفحه ٧٢
[٣]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٤;صفحه ٢٣٣
[٤]زرقاني ، محمد عبد العظيم ، ١٩٤٨- م.;مناهل العرفان فى علوم القرآن;جلد٢;صفحه (١٧-٢٢)
[٥]صالح ، صبحي ، ١٩٢٦ -;مباحث فى علوم القرآن;صفحه (٢٨٩-٢٩٨)
[٦]جلاليان،حبيب الله;تاريخ تفسيرقرآن كريم;صفحه ١٩٨