فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٣٣٢١
ضوابط كلي مكي و مدني
ضوابط كلي مكي و مدني
(ملاکهاى کلّى در تعيين هر يک از آيات و سورههاى مکّى يا مدنى)
ويژگيهاى کلّى براى شناسايى آيات و سورههاى مکّى و مدنى نزد دانشمندان علوم قرآنى بهاين شرح است:
١. ضوابط و ويژگيهاى کلّى آيات و سورههاى مکّي:
الف) سورههاى داراى آيه سجدهدار؛
ب) هر سورهاى که در آن لفظ «کَلاّ» به کار رفته باشد؛
ج) سورههايى که در آن خطاب «يا أيّهاالناس» آمده و «يا أيّها الذين آمنوا» نيامده است؛ جز سوره حج که داراى خطاب «يا أيّها الذين آمنوا» است و در عين حال مکى است؛
د) سورههايى (جز سوره بقره) که در آن داستان زندگى انبيا و امتهاى پيشين بيان شده است؛
هـ) هر سورهاى (جز سوره بقره) که در آن داستان آدم و ابليس آمده باشد؛
و) هر سورهاى (جز دو سوره بقره و آلعمران) که با حروف مقطعه آغاز ميشود.
اين شش ويژگى - جز موارد استثنا - نشانههاى قطعى و کلّى سورههاى مکّى است و قابل تخلف نيست.
٢. ويژگيها و ضوابط کلى و قطعى آيات و سورههاى مدني:
الف) هر سوره که در آن فرمان جهاد و احکام آن باشد؛
ب) سورههايى که در آنها احکام و حدود، فرايض و حقوق، قوانين مدنى و اجتماعى و سياسى آمده باشد؛
ج) هر سورهاى که در آن از منافقان ياد و مذمّت شده باشد؛ جز سوره عنکبوت که مکى است؛
د) مجادله با اهل کتاب و دعوت آنها به عدم تعصب و غلو در دينشان.
نيز ر.ک: ضوابط مکى و مدنى؛ ضوابط شايع مکى و مدنى.
[١]سخاوي ، علي بن محمد ، ٥٥٨-٦٤٣ق.;جمال القراء و كمال الاقراء;جلد١;صفحه (٥٠٣-٥٠٤)
[٢]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه (١٨٧-١٩٠)
[٣]حجتي ، محمد باقر ، ١٣١١ -;پژوهشى درتاريخ قرآن كريم;صفحه (٧٧-٨٠)
[٤]محيسن ،محمدسالم;فى رحاب القرآن;صفحه ٦٥
[٥]كمالي دزفولي ، علي ، ١٢٩٢ -;شناخت قرآن;صفحه (٢٩٦-٢٩٧)
[٦]صالح ، صبحي ، ١٩٢٦ -;مباحث فى علوم القرآن;صفحه (١٨١-١٨٢)
[٧]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه (٦٠٤-٦٠٩)
[٨]جمعي از محققان;مجله رسالة القرآن(فصلنامه);جلد١٣;صفحه ٢٥