«غافر» از ماده «غفران» به معناى خطاپوش و بخشنده است. غافر يکى از صفات خداوند مى‌باشد که در آيه سوم اين سوره آمده است: (غَافِرِ الذَّنبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ… ) ؛ «خداوندى که آمرزنده گناه و پذيرنده توبه است». بدين جهت، سوره غافر نام گرفته است.

اين سوره پيرامون بلندپروازي‌هاى كفار، و مجادلات باطل ايشان به منظور از بين بردن حقى كه بر آنان نازل شده، سخن مى‌گويد، بدين سبب آيات آن يكى پس از ديگرى متعرض جدل‌هاي آنان، و پاسخ دادن به جدالشان مى‌شود، يك جا مى‌فرمايد: ما يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ، جاى ديگر مى‌فرمايد: الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ كَبُرَ مَقْتاً، باز هم مى‌فرمايد: أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ.

و با اين تكرار، سورت استكبار و جدال آنان را از راه به رخ كشيدن عذابى كه امم گذشته به جرم تكذيب گرفتار آن شدند مى‌شكند، و به همين منظور عذاب‌هاى خوار كننده‌اى را كه خدا به ايشان وعده داده، با ذكر نمونه‌اى از آنچه در آخرت بر سرشان مى‌آيد خاطر نشان مى‌كند.

و سخنان باطل ايشان را با حجت‌هايى كه گوياى وحدانيت خدا در ربوبيت و الوهيت است، به كلى مردود مى‌سازد؛ رسول گرامى خود (ص) را امر به صبر نموده و هم آن جناب و هم همه مؤمنين را وعده نصرت مى‌دهد. و نيز آن جناب را امر مى‌كند كه به كفار اعلام كند تسليم پروردگار خويش است و دست از پرستش او برنخواهد داشت، تا به كلى از آن جناب مايوس گردند.

گفته شده: تمامى آيات اين سوره در مكه نازل شده، چون آيات آن به هم اتصال دارند و مضامين آن بر اين معنا شهادت مى‌دهد. ولى بعضى‌ها گفته‌اند: پاره‌اى از آياتش در مدينه نازل شده است.

ويژگي‌هاى سوره غافر:

١. داراى ٨٥ آيه به عدد کوفى و شامى، ٨٤ آيه به عدد حجازى، ٨٢ آيه به عدد بصرى، ١١٩٩ يا ١٢٨٨ کلمه و ٤٩٦٠ يا ٥١٠٩ حرف است.

٢. در ترتيب نزول، شصتمين و در مصحف شريف چهلمين سوره است.

٣. بعد از سوره زمر و پيش از سوره فصّلت در مکه و پيش از هجرت نازل و به همين ترتيب نيز در مصحف شريف گردآورى شد.

٤. از ابن‌عباس نقل شده که آيات ٥٦ و ٥٧ مدنى است.

٥. از نظر کميت، از سور مثانى و دقيقاً نيم جزء قرآن است.

٦. نخستين سوره از سُوَر حواميم (سوره‌هايى که با حروف مقطعه «حم» آغاز مى‌شوند) و بيست و يکمين سوره از سُوَر مقطعات است.

٧. گفته شده است دو آيه منسوخ دارد.

مطالب عمده سوره غافر:

١. بيان تقابل دائم حق و باطل، ايمان و کفر و ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها؛

٢. مطالبى درباره توحيد و خداشناسى و تدبير خداوند در جهان خلقت؛

٣. ارائه بخش‌هايى از تاريخ بنى‌اسرائيل؛ موسى (ع) و هارون با فرعون و هامان و نيز داستان مؤمن آل‌فرعون؛

٤. مطالبى از خلقت انسان؛

٥. مطالبى از معاد؛

٦. تشويق به سير و سياحت براى عبرت‌آموزي.

نيز ر.ک: اسامى سوره غافر.

[١]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد١٧;صفحه ٣٠٢
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ١٩٤و٦٤و٤٣و٤١
[٣]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه ٥٨٦
[٤]جمعي از محققان;علوم القرآن عندالمفسرين;جلد١;صفحه ٣١٦
[٥]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه ١٩٣
[٦]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;جلد٢٠;صفحه ٣
[٧]هاشم زاده هريسي ، هاشم ، ١٣١٧ -;شناخت سوره هاى قرآن;صفحه (٣٣٢-٣٣٤)
[٨]فيروز آبادي ، محمد بن يعقوب ، ٧٢٩ - ٨١٧ق;بصائرذوى التمييزفى لطائف الكتاب العزيز;جلد١;صفحه ٤٠٩و٣٠٩