نام مبارک حضرت يونس، اين پيامبر بزرگ پنج بار در اين سوره آمده و نيز به داستان قوم وى و برداشته شدن عذاب از آنان اشاره شده است. اين‌ها سبب انتخاب نام «يونس» براى اين سوره است.

غرض اين سوره، يعنى آن هدفى كه سوره براى بيان آن نازل شده، عبارت است از تاكيد مردم به التزام به توحيد، و اين تاكيد را از راه بشارت و انذار انجام داده، گويا اين سوره بعد از آن كه مشركين، مساله وحى را انكار كردند و قرآن را سحر خواندند نازل شده، و ادعاى آنان را به اين بيان رد كرده كه: قرآن كتابى است آسمانى و نازل شده به علم خداى تعالى، و آنچه از معارف توحيد كه در آن است از قبيل وحدانيت خداى تعالى و علم و قدرت او، و اين كه خلقت منتهى به او است، و سنت‌هاى عجيبى كه در خلقت عالم دارد، و اينكه خلق همگى با اعمالشان به سوى او بر مى‌گردند، و در برابر آنچه كرده‌اند جزاء داده مى‌شوند- خير باشد جزاى خير داده مى‌شوند و شر باشد جزاى شر- همه و همه امورى است كه آيات آسمان و زمين بر آن دلالت دارد، و عقل سالم نيز به سوى آن راهنمايى مى‌كند. پس، همه اين‌ها معانى و معارفى است حق، و معلوم است كه كلامى كه بر چنين معارفى دلالت مى‌كند، كلام حكيم است و سحر باطلى كه با عباراتى شيرين و فريبنده زينت شده نمى‌تواند حاكى از چنين معارفى باشد.

و دليل بر آنچه گفته شد، اين است كه خداى تعالى اين سوره را با گفتاري در باره تكذيب دشمنان نسبت به قرآن كريم آغاز نموده و فرموده: أَ كانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا... قالَ الْكافِرُونَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ مُبِينٌ و با لحنى چون: وَ اتَّبِعْ ما يُوحى‌ إِلَيْكَ ختم فرموده است، وآن آغاز و اين انجام را در خلال آيات آن نيز چند بار تذكر داده، يك جا فرموده: وَ إِذا تُتْلى‌ عَلَيْهِمْ آياتُنا و جاى ديگر فرموده: وَ ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى‌ مِنْ دُونِ اللَّهِ... ، و جاى ديگر فرموده: يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ... ، و نيز فرموده: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ... .

پس همين كه اين مطلب، يعنى سخن از حقانيت قرآن در چند جاى سوره تكرار شد و نيز در اول و آخر آن آمده، دلالت دارد كه زمينه و اساس آيات اين سوره همان پاسخگويى و رد انكار كفارى است كه وحى بودن قرآن را انكار مى‌كردند، و به همين جهت است كه تهديدهايى كه در اين سوره آمده- كه قسمت عمده سوره است- در باره مكذبين آيات خدا از اين امت است، اين‌ها هستند كه تهديدشان كرده است به داوري بين آنان و بين پيامبرشان (ص) و فرموده: اين قضاء، سنتى است كه خداى تعالى در بين هر امتى با پيغمبرش جارى كرده. و نيز سوره مورد بحث را با تعقيب همين جريان ختم نموده، بطورى كه گويى بيان حقيقت نامبرده از مختصات اين سوره است.

بنا بر اين جا دارد كه سوره يونس را به سوره انذار و قضاء عدل بين رسول خدا (ص) و بين امتش معرفى شود، و اتفاقا سوره با يادآوري همين قضاء و داوري ختم شده، آنجا كه خطاب به رسول گرامى خود فرموده: وَ اصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ.

ويژگي‌هاى سوره يونس:

١. سوره يونس ١٠٩ آيه به عدد کوفى و حجازى و بصرى، ١١٠ آيه به عدد شامي، ١٨٣٢ يا ١٨٤٤ کلمه و ٧٥٦٧ يا ٧٠٦٥ حرف دارد.

٢. پنجاه و يکمين سوره قرآن است که پس از سوره اسراء و پيش از سوره هود در مکه نازل شده است؛ مگر آيات ٤٠ و ٩٤ - ٩٦ که در مدينه فرود آمد. و در مصحف شريف دهمين سوره است.

٣. از نظر کمّيّت، اولين سوره از سور مئين، و نيز چهارمين سوره از سور مقطعات (سوره هايى که با حروف مقطعه آغاز مى‌شوند) به شمار مى‌آيد.

٤. در اين سوره، پنج آيه و برخى نيز گفته‌اند هشت آيه نسخ شده است.

مطالب سوره يونس:

١. وحى و نبوت؛

٢. خداشناسي، ادله اثبات خدا و اوصاف جلال و جمال حضرت حق؛

٣. داستان‌هاى پيامبران الهى مانند نوح و موسى، و سرگذشت قوم بنى اسرائيل،

٤. سنّت‌ها و قوانين الهى در جامعه؛

٥. بيان آيات تکوينى خداوند و اسرار آفرينش.

[١]سخاوي ، علي بن محمد ، ٥٥٨-٦٤٣ق.;جمال القراء و كمال الاقراء;جلد١;صفحه ٤٤١
[٢]هاشم زاده هريسي ، هاشم ، ١٣١٧ -;شناخت سوره هاى قرآن;صفحه ١٨٦
[٣]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;جلد٨;صفحه ٢١٢
[٤]فيروز آبادي ، محمد بن يعقوب ، ٧٢٩ - ٨١٧ق;بصائرذوى التمييزفى لطائف الكتاب العزيز;جلد١;صفحه ٢٣٨
[٥]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه ٥٨٤
[٦]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ٤٧
[٧]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه ١٩٣
[٨]جمعي از محققان;علوم القرآن عندالمفسرين;جلد١;صفحه ٣١٦
[٩]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد١٠;صفحه ٦