«توبه» يعنى بازگشت. در آيه ٢ اين سوره سخن از اين است که اگر مشرکان از راه کج و انحرافى خويش بازگردند و حق را بپذيرند، به نفع آن‌ها است. اين سوره، به ويژه در چهل آيه اول، اعلان جنگ با مشرکان و منافقان و هشدار به آن‌ها است و آخرين حرف‌ها را با آن‌ها مى‌زند و به‌دليل همين لحن تند، بدون «بسم‌الله» شروع مى‌شود؛ زيرا «بسم‌الله» نشانه صلح و دوستى است. اين سوره از آخرين سوره‌هاى نازل شده در سال هشتم هجرى در مدينه است و از نظر ترسيم خط‌مشى حکومت اسلامى با قبايل، گروه‌ها و جناح‌هاى مخالف و روش سياسى اسلام، در روابط و عمل‌ها اهميت خاصى دارد.

علت نامگذارى آن به توبه اين است که واژه «توبه» هفده بار با مشتقاتش در اين سوره آمده و از سويى داستان معروف پذيرش توبه سه متخلّف از غزوه تبوک، در اين سوره بيان شده است.

مفسرين در اينكه اين آيات سوره‌ايست مستقل و يا جزء سوره انفال اختلاف كرده‌اند، و اختلافشان در اين باره منتهى مى‌شود به اختلافى كه صحابه و تابعين در اين باره داشته‌اند.

روايت وارده از ائمه اهل بيت (ع) در اين باره نيز مختلف است، چيزى كه هست از نظر صناعت آن دسته از روايات كه دلالت دارد بر اينكه اين آيات ملحقند به سوره انفال رجحان دارد و به نظر قوى مى‌رسد.

آيات اين سوره بر خلاف ساير سوره‌ها كه اواخرش همان منظورى را افاده مى‌كند كه اوائلش افاده مى‌كرد، داراى غرض واحدى نيست. اول اين سوره مربوط به بيزارى از كفار است، و قسمتى از آن مربوط به قتال با مشركين و قتال با اهل كتاب، و يك قسمت مهمى از آن در باره منافقين صحبت مى‌كند، و آياتى از آن مسلمانان را به قتال تحريك مى‌كند، و عده‌اى متعرض حال كسانيست كه از جنگ تخلف ورزيدند، و آياتى مربوط به دوستى و ولايت كفار است، آياتى راجع به زكات است، و همچنين مطالبى ديگر، ليكن مى‌توان گفت قسمت معظم آن مربوط به قتال با كفار، و آيات راجع به منافقين است.

به طور خلاصه مى‌توان گفت اولِ سوره برائت، در نقض عهد کفار، ميانه آن در کشف احوال منافقان و اظهار خُبث و حيله‌هاى ايشان، و آخر سوره درباره قصه غزوه تبوک فرود آمده است.

روايت شده است که وقتى پيامبر (ص) ابابکر را با اين سوره به سوى اهل مکه فرستاد، ابوبکر سه روز راه پيمود. آن‌گاه پيامبر (ص) به على (ع) فرمود: ‌اى علي! دنبال ابابکر برو، آيات را از او بگير و بر اهل مکّه قرائت کن! على (ع) در ميانه راه، آيات را از ابوبکر گرفت. وى به مدينه بازگشت. وقتى خدمت پيامبر (ص) رسيد عرض کرد: يا رسول‌الله! آيا درباره من حادثه‌اى رخ داده است؟ حضرت فرمود: خير، بلکه پروردگارم به من امر کرد که سوره برائت را جز من يا فردى از من کسى ديگر نمى‌تواند به مکّيان برساند.

ويژگي‌هاى سوره توبه:

١. داراى ١٢٩ آيه به عدد کوفى، ١٣٠ آيه به عدد ديگر قاريان، ٤٠٩٨ کلمه و ١٠٤٨٨ حرف است.

٢. در ترتيب نزول، يکصد و سيزدهمين سوره، پس از سوره مائده و پيش از سوره نصر، و در ترتيب مصحف شريف نهمين سوره است.

٣. از سوره‌هاى مدنى است؛ به جز دو آيه آخر آن (١٢٨ و ١٢٩) که در مکه نازل شد.

٤. از نظر کميت، آخرين سوره از سوره‌هاى سبع طوال و يک جزء از قرآن را دربرگرفته است.

٥. هشت يا يازده آيه منسوخ دارد.

احکام فقهى سوره:

١. حرمت حج مشرکان و لزوم جلوگيرى از ورود آنان به مسجد الحرام؛

٢. نجاست مشرکان؛

٣. وجوب قطع رابطه با مشرکان و اعلان برائت از آنان؛

٤. احکام زکات و صدقات و بيان مصارف آن‌ها؛

٥. احکام جزيه؛

٦. احکام پناهندگى مشرکان؛

٧. احکام ماه‌هاى حرام.

محتواى عمده آن:

١. مسئله مهم و سياسى برائت از مشرکان؛

٢. جريان جنگ تبوک؛

٣. اوصاف و ويژگي‌هاى رسول خدا (ص) و رهبرى امت اسلامي؛

٤. مسائل مربوط به جنگ و جهاد؛

٥. افشاى منافقان و بيان خيانت‌هاى آنان؛

٦. ماجراى پذيرش توبه متخلفان از جنگ تبوک؛

٧. داستان مسجد ضرار؛

٨. اهداف بعثت پيامبران (ع) ؛

٩. احکام فقهى متنوع.

نيز ر.ک: اسامى سوره توبه.

[١]سخاوي ، علي بن محمد ، ٥٥٨-٦٤٣ق.;جمال القراء و كمال الاقراء;جلد١;صفحه ٤٤٠
[٢]فيروز آبادي ، محمد بن يعقوب ، ٧٢٩ - ٨١٧ق;بصائرذوى التمييزفى لطائف الكتاب العزيز;جلد١;صفحه ٢٢٨و٢٢٧
[٣]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد٩;صفحه ١٤٦
[٤]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ١٩٣و١٩٢و(٤١-٤٣)
[٥]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه ٥٨٤
[٦]حجتي ، محمد باقر ، ١٣١١ -;پژوهشى درتاريخ قرآن كريم;صفحه ١٤٢
[٧]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;جلد٧;صفحه ٢٧٣
[٨]جمعي از محققان;علوم القرآن عندالمفسرين;جلد١;صفحه ٣١٧
[٩]هاشم زاده هريسي ، هاشم ، ١٣١٧ -;شناخت سوره هاى قرآن;صفحه (١٧٩-١٨١)
[١٠]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه (٢٦٢-١٧٧)و١٩٤
[١١]زرقاني ، محمد عبد العظيم ، ١٩٤٨- م.;مناهل العرفان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ٢٠١