فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٢٤٨٢
سبق ( ادبيات )
سبق ( ادبيات )
(تقدّم يک چيز به يکى از لحاظها؛ از اسباب تقديم لفظ)
«سبق» به معناي تقدم و قبليت غير رتبي يکى از اسباب تقديم و تأخير بوده و دليل پيش افتادن کلمهاى در قرآن از کلمه ديگري است. سبق ممکن است زماني باشد و ممکن است غير زماني باشد:
اول: سبق زماني که خود انواعي دارد؛ مانند:
١. سابق بودن در زمان ايجاد يا زمان موجود شدن در خارج؛ مانند:
الف) تقديم شب يا «ليل» بر روز يا «نهار» در((وَآيَةٌ لَّهُمْ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ))(يس// ٣٧) ؛
ب) تقديم ظلمات بر نور، آدم بر نوح، نوح بر ابراهيم، و فرشتگان بر بشر.
٢. سابق بودن در زمان وجوب عمل يا تکليف؛ مانند:
الف) تقديم «رکوع» بر «سجود» در (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا)((حج// ٧٧) ؛ )
ب) تقديم شستن «صورت» بر «دست» در (فاغْسِلُواْ وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ… )((مائده// ٦) . )
٣. سابق بودن زمان نزول؛ مانند: تقديم «صحف ابراهيم (ع) » بر «صحف موسى (ع) » در((صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى))(أعلى// ١٩) .
دوم: سبق غير زماني، همچون: سبق بالذات مانند سبق اعداد بر يکديگر، مانند سبق عدديک بر دو و يا عدد شش بر هفت.
ناگفته نماند که در برخي منابع (همچون زرکشي در البرهان) تقدم بالذات را نوع مستقلي از اسباب تقديم وتاخير بشمار آوردهاند.
[١]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ٤٤
[٢]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٣;صفحه ٢٣٩
[٣]كمالي دزفولي ، علي ، ١٢٩٢ -;قرآن ثقل اكبر;صفحه ٣٢٨