فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٢٤٧٦
سببيت
سببيت
(تقدّم و تأخر رتبى بين دو چيز؛ از عوامل تقديم يا تأخير لفظ)
يکي از عوامل تقديم وتاخير ميان الفاظ قرآن، تقديم و تاخير به سببيت و عليت (تقدم بالعلّيه) است، بدين معنا که گاهى در قرآن کريم لفظى که سببيت براي تحقق مفهوم لفظي ديگر دارد بر مسبّبِ خود ـ به لحاظ اين که سبب و علت تامه بر مسبب خود تقدّم رتبى دارد و نه تقدم زماني ـ مقدم مىشود تا کلام زيبا و بليغ شود؛ مانند:
١. تقديم «عبادت» بر «استعانت» در((إِيَّاكَ نَعْبُدُ وإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ))(فاتحه// ٥) ؛ زيرا «عبادت» سبب حصول «اعانت» است.
٢. مقدم شدن «توبه» بر «طهارت» در (إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ)((بقره// ٢٢٢) ؛ زيرا «توبه» سبب حصول «طهارت» و پاکيزگى نفس است. )
٣. تقديم «إفک» بر «إثم» در آيه (وَيْلٌ لِّكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ) (جاثيه// ٧) ؛ زيرا «إفک» سبب «إثم» است.
٤. تقديم «العزيز» بر «الحکيم» در آيه((إِنَّكَ أَنتَ العَزِيزُ الحَكِيمُ))(بقره// ١٢٩) ؛ چون خداوند عزيز و قدرتمند است، حکم صادر مىکند؛ پس «قدرت» سبب «حکم» و دستور است.
٥. تقديم «العليم» بر «الحکيم» در آيه((إِنَّكَ أَنتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ))(بقره// ٣٢) ؛ چون «اتقان و احکام» ناشى از «علم» است.
[١]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ٤٥
[٢]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٣;صفحه ٢٤٧