فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٢٣٨
آيه ٠٣٩ رعد
آيه محو و اثبات
(آيه ٠٣٩ رعد)
(آيه ٣٩ رعد، در باره دگرگونىهاى ناشى از تغيير شرايط)
به آيه ٣٩ سوره رعد آيه محو و اثبات مىگويند:((يَمْحُو اللّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) ؛ )خدا آنچه را بخواهد محو يا اثبات مىكند و اصل كتاب نزد اوست.
محو به معناى از بين بردن آثار شيئى است. مثلا وقتى گفته ميشود: نوشتهاى را محو کردم، يعنى خطوط و نقش آن را از بين بردم. اثبات، نهادن چيزى در جايى است که از آنجا تکان نخورد.
اين آيه درباره معجزات و کتابهاى آسمانى پيامبران نازل شد و استدلالى است بر اين که چرا بعضى از کتابهاى آسمانى جاى بعضى ديگر را مىگيرند؛ يعنى خداوند هر چيزى را بخواهد محو مىکند؛ همانگونه که به مقتضاى حکمت و اراده خويش امورى را اثبات مىکند. اين آيه منحصر به مسئله نبوت نيست؛ بلکه يک قانون کلى و عمومى را بيان مىکند که: تحقق موجودات و حوادث عالم دو مرحله دارد: ١. مرحله قطعيت که هيچگونه دگرگونى در آن راه ندارد (در اين آيه از آن به امالکتاب تعبير شده است) ؛ ٢. مرحله غيرقطعى و مشروط که از آن به مرحله محو و اثبات تعبير مىشود؛ به بيان ديگر علم خداوند دو مرحله دارد: علم به مقتضيات و علل ناقصه و علم به علل تامه. آنچه مربوط به مرحله اول است، از آن به لوح محو و اثبات تعبير مىشود، و آنچه مربوط به مرحله دوم است، امّالکتاب و لوح محفوظ خوانده مىشود.
به هرحال، محو و اثبات معناى جامعى دارد که هرگونه دگرگونى براثر تغيير شرايط يا وجود موانع را شامل مىشود.
اين آيه عرصه اختلافنظر مفسّران است، و قائلان به صحت نسخ و بداء، به اين آيه استناد کردهاند؛ البته بداء فقط از معتقدات شيعه است و اهلسنت آن را نمىپذيرد.
[١]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;جلد١٠;صفحه ٢٤٠
[٢]منصور ، عبدالحميد يوسف;نيل الخيرات فى القراءات العشرة;جلد١١;صفحه ٣٧٥
[٣]خرمشاهي ، بهاء الدين ، ١٣٢٤ -;دانش نامه قرآن وقرآن پژوهى;جلد١;صفحه ١٠٤