عِمران پدر حضرت مريم بود. عمران و همسرش به همراه حضرت مريم (ع) و حضرت عيسى (ع) خاندان عمران يا آل عمران را تشکيل مي‌دهند. در آيه ٣٣ سوره آل‌عمران آمده: «خداوند؛ آدم و آل‌ابراهيم و آل‌عمران را بر جهانيان برگزيد». نام سوره از همين آيه گرفته شده است؛ گفته شده اين سوره در تورات طيبه ناميده شده است.

گفته شده: اين سوره وقتى به رسول خدا (ص) نازل شده كه تا حدودى دعوتش جا افتاده بود؛ زيرا در بين آياتش، هم سخنى از جنگ احد، و واقعه مباهله و نفرين كردن با نصاراى نجران، و يادى از كار‌هاي يهود ديده مى‌شود و هم تحريكى نسبت به مشركين است. و نيز مسلمانان را به صبر مى‌خواند، و دستور مى‌دهد تا يكديگر را به صبر سفارش كنند، و دست به دست يكديگر داده وحدتى تشكيل دهند. همه اينها مؤيد اين معنا است كه سوره مورد بحث، در روزگارى نازل شده كه مسلمانان، مبتلا به دفاع از حوزه دين بودند، دفاعى كه براى آن، همه قوا و اركان خود را بسيج كرده بودند.

از يك طرف در اثر فتنه‌جوئيهاى يهود و نصارا در داخل جمعيت خود، با درگيريها و فتنه و آشوبها روبرو بودند، فتنه‌هايى كه تشكل آنان را سست مى‌كرد، بايد براى خاموش كردن آشوبهاى آنان قسمت عمده‌اى از وقت خود را صرف احتجاج و بگومگوى با آنان كنند، و از سوى ديگر با مشركين درگير بودند، و بايد با آنها بجنگند، و هميشه در حال آماده باش بوده و لحظه‌اى امنيت نداشته باشند، چون در آن ايام اسلام در حال انتشار بوده و آوازه‌اش همه جا را پر كرده بود، و مردم دنيا چه يهودش و چه مسيحيش و چه مشركش همه عليه اسلام قيام كرده بودند. از پشت سر اين سه طايفه دو امپراطورى بزرگ آن روز دنيا يعنى روم و ايران و غيره نيز چنگ و دندان نشان مى‌دادند.

خداى سبحان در اين سوره مؤمنين را به توحيد كلمه خواند ه، تشويقشان ميكند تا هر چه زودتر يك پارچه شوند، و خود را براى مقابله با دشمنان يعنى يهود و نصارا و مشركين آماده سازند. و به آنان گوشزد مي‌نمايد که بايد در مقابل ناملايماتى كه مى‌بينند صبر كنند، زيرا موقعيتى بس خطرناك دارند، چون دشمنان مشغول جمع‌آورى نيرو هستند و در خاموش كردن نور خدا با دست و دهان خود يك‌دل و يك جهت شده‌اند.

افزون بر آن، خداى متعال در اين سوره از حقايق و معارفى كه بشر را به سوى آن‌ها هدايت فرموده آن مقدارى را كه باعث دلگرمى مؤمنين است يادآور مى‌شود تا مؤمنين، هم دلخوش شوند و هم آلودگى شبهات و وساوس شيطانى و تسويلات اهل كتاب از دلهاشان زايل شود، و هم برايشان روشن گردد كه خداى تعالى هرگز از تدبير ملك خود غافل نبوده، و خلق او را عاجز نكرده‌اند، و اگر دين خود را تشريع نموده و جمعى از بندگانش را بسوى آن دين هدايت نموده، همه بر طبق طريقه و عادت جاريه و سنت دائمى خود بوده، و آن سنت عبارت است از سنت علل و اسباب پس مؤمن و كافر هم طبق همين سنت علل و اسباب زندگى مى‌كنند، يك روز دنيا به كام كافر و روزى ديگر به كام مؤمن است چون دنيا ميدان امتحان است، و امروز روز عمل و فردا روز جزا است.

ويژگي‌هاى سوره آل‌عمران:

١. از سوره‌هاى مدنى است.

٢. داراى ١٩٩ يا ٢٠٠ آيه، ٣٤٨٠ يا ٣٥٠٨ کلمه و ١٤٥٢٥ يا ١٤٩٨٤ حرف است.

٣. از جهت نزول، هشتاد و نهمين سوره قرآن است و پس از سوره انفال و پيش از سوره احزاب نازل شده است.

٤. در ترتيب مصحف شريف سومين سوره است؛ و دومين سوره‌اى است که با حروف مقطعه آغاز شده است.

٥. پنج آيه منسوخ دارد.

محتواى سوره آل‌عمران:

١. شناخت مردم و جامعه؛

٢. جريان ولادت حضرت عيسى و يحيى (ع) ؛

٣. يادکرد برخى از غزوات پيامبر اکرم (ص) ؛

٤. داستان مباهله؛

٥. مقام شهيد و فضيلت جانبازى و شهادت در راه خدا؛

٦. مسائل عقيدتي.

نيز ر.ک: اسامى سوره آل‌عمران.

[١]فيروز آبادي ، محمد بن يعقوب ، ٧٢٩ - ٨١٧ق;بصائرذوى التمييزفى لطائف الكتاب العزيز;جلد١;صفحه ١٥٨
[٢]سخاوي ، علي بن محمد ، ٥٥٨-٦٤٣ق.;جمال القراء و كمال الاقراء;جلد١;صفحه ٤٣٧
[٣]زرقاني ، محمد عبد العظيم ، ١٩٤٨- م.;مناهل العرفان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ٢٠١
[٤]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه ٢٦٩و٢٦١و١٩٤
[٥]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ١٩٢
[٦]حجتي ، محمد باقر ، ١٣١١ -;پژوهشى درتاريخ قرآن كريم;صفحه ١٤١و١٠٦و١٠٠
[٧]جمعي از محققان;علوم القرآن عندالمفسرين;جلد١;صفحه ٣١٧
[٨]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه ٥٨٣