فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ٢١٧٢
حكمت نسخ حكم
حكمت نسخ حكم
(علل نسخ مفاد بعضى از آيات قرآن و علل بقاى تلاوت آنها)
مهمترين علل نسخ حکم را به گونههاى مختلف بيان کردهاند؛ از جمله:
١. حکمت نسخ در برخى موارد، به روش تربيتى اسلام براى رشد و کمال امت برمىگردد. وقتى اسلام آمد، مردم عقايد و عادات خاصى داشتند و نمىخواستند يا نمىتوانستند از آنها دست بردارند و ميپنداشتند اگر آن عقايد، آداب و رسوم را رها و از اسلام پيروى کنند يک نوع نقصى دامنگير آنها خواهد شد؛ لذا احکام اسلام به تدريج نازل مىشد و کمکم احکام جديد مىآمد و احکام قبلى را نسخ مىکرد تا اين که تمام احکام اسلام نازل شد و اسلام به کمال رسيد؛ مانند حکم خمر که بهتدريج آمد تا سرانجام حرمت آن اعلام شد.
٢. نسخ حکم داراى اقسامى است:
الف) نسخ حکم آسان به سخت، که حکمت آن تدريج در حکم و ايجاد آمادگى در مردم براى دريافت حکم اصلى است؛
ب) نسخ حکم سخت به آسان که حکمت آن رفع مشقت از مردم و اظهار فضل و رحمت الهى است؛
ج) نسخ حکم آسان به آسان؛
د) نسخ حکم سخت به سخت، که حکمت اين دو قسم آزمايش بندگان و شناخت مؤمن از منافق است.
درباره علل بقاى تلاوت برخى آيات پس از نسخ محتواى آنها نيز چنين گفتهاند:
١. حکمت نسخ حکم و بقاى تلاوت اين است که قرآن علاوه برتلاوت براى شناخت و فهم احکام بهقصد ثواب هم قرائت مىشود.
٢. نسخ، بيشتر اوقات براى تخفيف در تکاليف و رفع مشقت از مکلفان است و باقى ماندن تلاوت آيات منسوخالحکم، براى يادآورى نعمت رفع مشقت است.
٣. نسخِ حکم و بقاى تلاوت، حقانيت دين اسلام، صداقت پيامبر (ص) و توحيد را ثابت مىکند. همچنين بلاغت و اعجاز قرآن را هم مىرساند.
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٢;صفحه ٣٧
[٢]زرقاني ، محمد عبد العظيم ، ١٩٤٨- م.;مناهل العرفان فى علوم القرآن;جلد٢;صفحه ٢١٣
[٣]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ٧٧
[٤]فيروز آبادي ، محمد بن يعقوب ، ٧٢٩ - ٨١٧ق;بصائرذوى التمييزفى لطائف الكتاب العزيز;جلد١;صفحه ١٢١
[٥]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد٢;صفحه ٢٦٩