فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٩٦٨
جمع دوم
جمع ابو بكر بن ابي قحافه
(جمع دوم)
(جمعآورى قرآن توسط خليفه اول)
منظور از جمع ابوبکر - به عقيده معتقدان به جمعآورى قرآن کريم پس از عصر نبوت رسول خدا- آن است که قرآنکريم به دستور ابوبکر و به پيشنهاد عمر و پس از کشته شدن بسيارى از قاريان و حافظان قرآن در جنگ يمامه، توسط زيد بن ثابت و از روى نوشتههاى مختلف قرآنى و نيز شهادت شاهدانى از صحابه جمعآورى شد. اين مصحف بعدها به عمر و سپس به حفصه منتقل شد و بنا به پارهاى از روايات اهلسنت، اين مصحف اساس مصحف عثمانى است.
اما بسيارى از محققان از جمله زرکشي، زرقانى، عبدالصبور شاهين، آيت الله خويى، آيت الله معرفت، دکتر صبحىصالح و علامه جعفر مرتضى عاملى معتقدند جمع قرآن در زمان رسول خدا (ص) انجام شده است.
آيتالله خويى در اينباره مىفرمايد: «انتساب جمع قرآن به خلفا، امرى است موهوم و مخالف کتاب، سنت، عقل و اجماع. حتى اگر بپذيريم که ابوبکر در ايام خلافتش قرآن را جمعآورى کرد، بدون شک اين کيفيت جمع که در روايات اهلسنت آمده، دروغ است و جمع قرآن مستند به تواتر ميان مسلمين بود… ».
صاحب کتاب التمهيد نيز معتقد است: «تنظيم و ترتيب قرآن به صورت مصحف کار زيد نبود؛ بلکه زيد قرآن را در صحيفههايى قرار داد…؛ لذا کار او جمع و نگهدارى از پراکنده شدن و از بين رفتن بود؛ از اين رو، زيد آن مجموعه را «مصحف» نناميد.
نيز ر.ک: جمع بين اللوحين.
[١]ابن عطيه متأخر ، عبد الحق بن غالب ، - ٥٤٦ق.;مقدمتان فى علوم القرآن;صفحه ٥
[٢]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه (٢٣٣-٢٣٩)
[٣]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (٢٠٣-٢٥٧)و(٧٤-٧٨)
[٤]زرقاني ، محمد عبد العظيم ، ١٩٤٨- م.;مناهل العرفان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (٢٤٦-٢٥٣)
[٥]عاملي ، جعفر مرتضي ، ١٩٤٤ -;حقايق هامة حول القرآن الكريم;صفحه (١٠٩-١٣٧)
[٦]شاهين ، عبد الصبور;تاريخ القرآن;صفحه ١٠٤
[٧]صالح ، صبحي ، ١٩٢٦ -;مباحث فى علوم القرآن;صفحه (٧٤-٧٨)
[٨]خويي ، ابوالقاسم ، ١٢٧٨ - ١٣٧١;البيان فى تفسيرالقرآن;صفحه ٢٥٧و٢٤٠