فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٨٩
آيات يَد الهي
آيات صفت يد
(آيات يَد الهي)
(آيات بيانگر صفت يَد (دست) براى خدا)
واژه يد به طور استعاره در چند معنا در قرآن به کار رفته است:
١. قلمرو اختيار و ملک:((أَوْ يَعْفُوَ الَّذِى بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ))(بقره/ ٢٣٧) و (... بِيَدِكَ الْخَيْرُ…)((آلعمران// ٢٦) . )
٢. بذل و بخشش و بخل و امساک: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ) (مائده// ٦٤) ؛ يد مبسوطه و يد مغلوله در اين آيه به معناى قدرت و سلطه نيز مىتواند باشد.
٣. مباشرت:((قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ))(ص// ٧٥) ؛ يعنى مباشر خلقت او خودم بودم و شايد در اين جا يد کنايه از قوّت و قدرت باشد.
٤. قدرت و نيرو:((وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إبْرَاهِيمَ وَإِسْحَقَ وَيَعْقُوبَ أُوْلِى الْأَيْدِى وَالْأَبْصَارِ))(ص// ٤٥) و (فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ)((يس// ٨٣) . )
و نيز به معناى کنايى بذل مال، نفرين، عهد بستن، نعمت، اقدام به عملى و… به کار رفته است.
در آيات متعددى يد به خداوند سبحان نسبت داده شده است که به اين دسته از آيات آيات صفت يد مىگويند.
منظور از صفت يد درباره خداوند، ظهور اراده و قدرت از ناحيه ذات خداوند و تحت برنامهاى خاص و بر اساس حکمت و مصالح اوست، و اين اراده، قدرت و سلطه، حاکم، نافذ و قاهر بر هر قدرت و قوّت ظاهرى بندگان است.
آيات صفت يد عبارتند از:
١. آيه ١٠ سوره فتح:((يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ) ؛ )
٢. آيه ٢٩ سوره حديد:((وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ) ؛ )
٣. آيه ٧٥ سوره ص:((لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ) . )
و نيز آيات: ٧١ و ٨٣ سوره يس، ٢٦ و ٧٣ سوره آلعمران، ٦٤ سوره مائده، ٨٨ سوره مؤمنون، ١ سوره ملک، ٥٧ سوره اعراف، ٤٨ سوره فرقان و….
برخي، اين آيات را از آيات متشابه قرآن شمردهاند.
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٢;صفحه ٨٥
[٢]ابن منظور ، محمد بن مكرم ، ٦٣٠ - ٧١١ق.;لسان العرب;جلد١٥;صفحه (٤٣٧-٤٤٣)
[٣]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه (١٢٩-١٣١)
[٤]قرشي بنابي ، علي اكبر ، ١٣٠٧ -;قاموس قرآن;جلد٧;صفحه (٢٦٠-٢٦٢)
[٥]مصطفوي ، حسن،١٢٩٤-١٣٨٤.;التحقيق فى كلمات القرآن;جلد١٤;صفحه (٢٣٤-٢٤٠)
[٦]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد٦;صفحه (٣٢-٣٤)
[١٠]همان;جلد١٨;صفحه (٢٧٤-٢٧٥)
[٧]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه (٢٠-٢١)و١٤
[٨]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;جلد٤;صفحه (٤٤٩-٤٥١)
[١١]همان;جلد٢٢;صفحه (٤٤-٤٥)