فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٨٨
آيات هدايت و اضلال
آيات هدايت و اضلال
(آيات دال بر هدايت و اضلال تشريعى و تکوينى)
آيات دربردارنده مباحث هدايت (تکوينى و تشريعى) و مباحث ضلالت و اضلال را آيات هدايت و اضلال ناميدهاند.
واژه هدايت با مشتقات آن ٣٠٥ بار و واژه ضلالت و مشتقات آن ٢١٣ بار در قرآن به کار رفته است.
واژه هدايت در قرآن در موارد فراوانى به کار رفته است؛ ولى ريشه و اساس همه آنها به دو معنا برميگردد: ١. هدايت تکويني؛ ٢. هدايت تشريعي.
منظور از هدايت تکوينى و عمومى آن است که خداوند با عقل و فهم و فکر و وجدان و غرايز که در وجود موجودات نهاده است آنان را زير پوشش نظام آفرينش و طبق قانون خاص و حساب شدهاى به راههاى زندگى و تدبير و اداره امور خويش هدايت و رهبرى مىکند؛ مانند:((قَالَ رَبُّنَا الَّذِى أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى) ؛ )گفت پروردگار ما كسى است كه هر چيزى را خلقتى كه درخور اوست داده سپس آن را هدايت فرموده است (طه// ٥٠) .
هدايت تشريعى آن است که خداوند با پيامبران و کتابهاى آسمانى، بشر را تعليم و تربيت و مسير تکامل آنان را فراهم کرده است؛ مانند:((وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى) ؛ )و اما ثموديان پس آنان را راهبرى كرديم و[لى] كوردلى را بر هدايت ترجيح دادند (فصلت// ١٧) .
ضلالت و اضلال در اصطلاح عبارت است از گرفتن نعمت توفيق و رها کردن انسان به حال خود، که نتيجهاش گمراهشدن و سرگردان ماندن در طريق هدايت است.
هدايت و اضلال در قرآن، اجبار به انتخاب راه درست يا راه نادرست نيست؛ بلکه به گواهى آيات متعددى از خود قرآن کريم هدايت يعنى فراهم آوردن وسايل سعادت و اضلال به معناى از بين بردن زمينههاى مساعد است؛ بدون اين که جنبه اجبارى به خود بگيرد. اين فراهم ساختن اسباب که توفيق ناميده مىشود، يا برهم زدن اسباب که سلب توفيق نام دارد، نتيجه اعمال خود انسانها است.
[١]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه (١٨٧-٢٧٩)
[٢]سبحاني ، جعفر ، ١٣٠٨ -;منشور جاويد قرآن;جلد٣;صفحه (١٤٨-١٦٤)
[٣]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;جلد١;صفحه (٦٧-٦٨)و١٥٢
[٤]قرشي بنابي ، علي اكبر ، ١٣٠٧ -;قاموس قرآن;جلد٤;صفحه (١٩٢-٢٠٠)
[٥]همان;جلد٧;صفحه (١٤٧-١٤٩)
[٦]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد٧;صفحه (٣٤٦-٣٤٧)
[٧]همان;جلد١٢;صفحه ٥٣