فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٦٦٧
تعريض
تعريض
(اشاره داشتن کلام به معنايى غير از معناى حقيقى آن)
تعريض يکى از انواع بديع قرآن، در لغت به معناى «به کنايه سخنگفتن» است؛ بر خلاف تصريح. و در اصطلاح، آن است که گوينده کلامى را بياورد و در معناى حقيقى خودش به کار ببرد و با آن به مفهوم ديگرى اشاره کند که از سياق و ظرف سخن برآيد.
سکاکى کنايه را پنج قسم ميداند: تعريض؛ تلويح؛ رمز؛ ايما؛ اشاره. سپس ميگويد: تعريض کلامى است که براى موصوفى آورده ميشود که ذکر نشده است.
برخى گفتهاند اولاً تفاوت کنايه و تعريض در اين است که دلالت کنايه، لفظى است ولى دلالت تعريض، عقلي؛ زيرا عقل مفهوم آن را درمييابد. ثانياً کنايه بر معنايى دلالت ميکند که ميتواند حقيقت يا مجاز باشد؛ ولى در تعريض، دلالت لفظ بر يک معنا، نه از سنخ وضع حقيقى است و نه مجازي؛ مانند: (بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا) ؛ بلكه آن را اين بزرگترشان كرده است (انبياء// ٦٣) که مقصود آن نيست که شکستن بتها کار بزرگترين بت است؛ بلکه تعريض به اين است که کوچکها لايق اين کار نيستند و اين، کار بزرگترين بت است، تا کافران متنبه شوند و به عقول خود رجوع کنند و دريابند که بزرگ و کوچک بتها قدرتى ندارند.
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٢;صفحه ٣١١
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه ١٦٣و١٥٩
[٣]باقلاني ، محمد بن طيب ، ٣٣٨ - ٤٠٣ق.;اعجازالقرآن;صفحه ٩٨
[٤]صالح ، صبحي ، ١٩٢٦ -;مباحث فى علوم القرآن;صفحه ٣٣٢
[٥]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد٥;صفحه ٣٣١
[٦]بستاني ، بطرس ، ١٨٩٨ - ١٩٦٩;محيط المحيط قاموس مطول للغة العربية;صفحه ٥٩٢
[٧]حسيني ، جعفر ،١٣٢٣-;اساليب البيان فى القرآن;صفحه ٧٥٨