فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٤٥٠
ترتيب مصحف عبداللهبنمسعود
ترتيب مصحف عبداللهبنمسعود
(ترتيب سورهها در مصحف ابنمسعود)
درباره ترتيب مصحف ابنمسعود تنها دو منبع اساسى (فهرست ابننديم و الاتقان سيوطى) وجود دارد. در فهرست ابننديم به نقل از فضل بن شاذان آمده است که تأليف سورههاى قرآن در مصحف ابنمسعود چنين بوده است:
بقره ٢، نساء ٤، آلعمران ٣، المص (اعراف) ٧، انعام ٦، مائده ٥، يونس ١٠، برائت ٩، نحل ١٦، هود ١١، يوسف ١٢، بنىاسرائيل ١٧، انبياء ٢١، مؤمنون ٢٣، شعراء ٢٦، صافات ٣٧، احزاب ٣٣، قصص ٢٨، نور ٢٤، انفال ٨، مريم ١٩، عنکبوت ٢٩، روم ٣٠، يس ٣٦، فرقان ٢٥، حج ٢٢، رعد ١٣، سبأ ٣٤، ملائکه (فاطر) ٣٥، ابراهيم ١٤، ص ٣٨، الذين کفروا (محمّد) ٤٧، القمر (لقمان) ٣١، زمر ٣٩، حواميم، مسبحات، حم مؤمن (غافر) ٤٠، حم زخرف ٤٣، سجده ٤١، احقاف ٤٦، جاثيه ٤٥، دخان ٤٤، انا فتحنا (فتح) ٤٨، حديد ٥٧، حشر ٥٩، تنزيل السجده ٣٢، ق ٥٠، طلاق ٦٥، حجرات ٤٦، تبارک الذى بيده الملک ٦٧، تغابن ٦٤، منافقون ٦٣، جمعه ٦٢، حواريون (صف) ٦١، قل اوحى (جنّ) ٧٢، انا ارسلنا نوحاً (نوح) ٧١، مجادله ٥٨، ممتحنه ٦٠، يا ايها النبى لِمَ تحرّم (تحريم) ٦٦، رحمن ٥٥، نجم ٥٣، ذاريات ٥١، طور ٥٢، اقتربتالساعة (قمر) ٥٤، الحاقة ٦٩، اذا وقعت (واقعه) ٥٦، ن والقلم ٦٨، نازعات ٧٩، سئلسائل (معارج) ٧٠، مدثر ٧٤، مزمل ٧٣، مطففين ٨٣، عبس ٨٠، هل اتى على الانسان ٧٦، قيامت ٧٥، مرسلات ٧٧، عم يتسائلون (نبأ) ٧٨، اذاالشمس کوّرت (تکوير) ٨١، اذا السماء انفطرت (انفطار) ٨٢، هل اتاک حديث الغاشية ٨٨، سبح اسم
ربک الاعلى ٨٧، والليل اذا يغشى ٩٢، فجر ٨٩، بروج ٨٥، انشقت (انشقاق) ٨٤، اقرأ باسم ربک ٩٦، لا اقسم بهذا البلد ٩٠، والضحى ٩٣، المنشرح لک (انشراح) ٩٤، والسماء والطارق (طارق) ٨٦، والعاديات ١٠٠، أرأيت (ماعون) ١٠٧، القارعة ١٠١، لميکن الذين کفروا من اهل الکتاب (بيّنه) ٩٨، والشمس وضحيها٩١، والتين ٩٥، ويل لکل همزه ١٠٤، فيل ١٠٥، لايلاف قريش ١٠٦، تکاثر ١٠٢، انا انزلناه (قدر) ٩٧، والعصر ان الانسان لفى خسر ١٠٣، اذا جاء نصرالله ١١٠، انا اعطيناک الکوثر ١٠٨، قل ياايها الکافرون لااعبد ما تعبدون ١٠٩، تبت يدا ابىلهب وتب ١١١و قل هو الله احد الله صمد ١١٢.
از ابن سيرين نقل است که عبدالله بن مسعود معوّذتين و فاتحةالکتاب را در مصحفش نمىنوشت؛ ولى به هرحال، در اين نقل تنها نام ١٠٥ سوره آمده است.
سوره هايى که در اين ترتيب نيامدهاند عبارتند از: فاتحه، حجر، کهف، طه، نمل، شورى، زلزله، فلق و ناس.
در ترتيبى که الاتقان به نقل از ابناشته ذکر کرده، مصحف ابنمسعود داراى شش بخش به شرح ذيل بوده است:
- سور طوال: سورههاى بقره، نساء، آل عمران، اعراف، انعام، مائده و يونس؛
- سور مئين: برائت، نحل، هود، يوسف، کهف و…؛
- سور مثانى: احزاب، حج، قصص، طس، نمل و…؛
- سور حواميم: زخرف، سجده، حمعسق، احقاف و…؛
- سور ممتحنات: فتح، حشر، سجده، طلاق و…؛
- سور مفصل: رحمن، نجم، طور، ذاريات و….
در اين ترتيب نيز سورههاى حمد و معوّذتين نيست. به گفته سيوطى، تعداد سورهها در مصحف وى ١١٢ تا است؛ زيرا او معوّذتين را نمىنوشت. به هر صورت، مجموع اين سورهها ١٠٨ سوره و آنچه ياد نشده، از اين قرار است: فاتحه، معوذتين، ق، حديد و الحاقة.
نيز ر.ک: مصحف ابنمسعود.
[١]راميار ، محمود ، ١٣٠١ - ١٣٦٣;تاريخ قرآن;صفحه (٣٥٦-٣٦٠)
[٢]زنجاني ، ابو عبد الله بن نصر الله ، ١٣٠٩ - ١٣٦٠ق.;تاريخ القرآن;صفحه (١٤١-١٤٤)
[٣]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه (٢٢٢-٢٢٤)