فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٤٣٩
ترتيب قرآن
ترتيب قرآن
(بررسى ترتيب قرآن موجود به لحاظ کلمات هر آيه، آيات هر سوره و توالى سورهها)
منظور از ترتيب قرآن، نظم کلمات به صورت جملات و عبارات، گردآورى آيات ضمن سورهها و نيز ترتيب سورهها است.
بيترديد، نظم کلمات به شکل موجود بر اساس چيزى است که فرشته وحى بر رسول گرامى (ص) نازل کرده و هيچکس حتى رسول گرامى (ص) نيز در آن دخالت نداشته است. دلايل اين مطلب عبارتند از:
١. آياتى از قرآنکريم.
٢. اجماع مسلمانان.
٣. شگفتىها و ظرافتهاى فوق توان بشر در گزينش کلمات و چينش آنها به حدى که چيزى جز معجزه و امر غيبى نمىتواند توجيهگر آن باشد. قرآن کريم اديبان و فصيحان بزرگ عرب را نيز در همين ميدان مغلوب کرد.
٤. زمانى مىتوان جملهاى را به کسى نسبت داد که علاوه بر محتوا، تک تک کلمات و ترکيب آنها نيز از او باشد.
در زمينه ترتيب آيات و گردآورى آنها در ضمن سورهها از طريق وحى الهى، اختلافى نيست و مسئله در ميان مسلمانان اجماعى است؛ با اين توضيح که ترتيب بيشتر و قريب به اتفاق آيات به شکل موجود طبق ترتيب نزول صورت پذيرفته است و تنها در مواردى نادر، رسول خدا (ص) دستور مىفرمود که آيهاى را در جاى خاصى غير از ترتيب نزولى آن قرار دهند.
درباره ترتيب سورهها سه نظريه عمده وجود دارد:
١. ترتيب سورهها همانند ترتيب آيات، توقيفى و به اشاره وحى بوده است.
٢. ترتيب سورهها در عهد صحابه و به اجتهاد و نظر آنان انجام گرفت.
٣. ترتيب سورهها به طور عمده توقيفى است و در مواردى اندک، اجتهاد و رأى افراد بهآن تعلق گرفته است.
نيز ر.ک: ترتيب آيات؛ ترتيب سور.
[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد١;صفحه (٢٥٦-٢٦٧)
[٢]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ٢٨٠
[٣]كردي ، محمد طاهر ، ١٣٢١-١٤٠٠ق.;تاريخ القرآن وغرائب رسمه وحكمه;صفحه ٧٣
[٤]زرقاني ، محمد عبد العظيم ، ١٩٤٨- م.;مناهل العرفان فى علوم القرآن;جلد١;صفحه ٣٤٦
[٥]صغير،محمدحسين علي،١٩٣٩-م.;تاريخ القرآن;صفحه ٦٠
[٦]عاملي ، جعفر مرتضي ، ١٩٤٤ -;حقايق هامة حول القرآن الكريم;صفحه ١٤٠
[٧]صالح ، صبحي ، ١٩٢٦ -;مباحث فى علوم القرآن;صفحه ٧٠