در يک تقسيم بندي، آيات قرآن بر دو قسم است: آياتى که مدلولشان-بدون نياز به چيزي- روشن و معلوم است، و آياتى که معانى آنها بنفسه روشن نيست. دسته اول را «آيات مبيَّن بنفسه»، «آيات بيِّن» و «آيات بيِّن بنفسه» مي‌گويند. بسيارى از آيات از اين قبيل‌اند، مثل آيه:((التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللّهِ))(توبه//١١٢) ، و آيه:((إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ...))(احزاب//٣٥) ، و آيه:((قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ))(مؤمنون//١) ، و آيه:((وَاضْرِبْ لَهُم مَّثَلاً أَصْحَابَ الْقَرْيَةِ))(يس//١٣) ، و آيه: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ آمِنُواْ بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِّمَا مَعَكُم) (نساء//٤٧) .

دسته دوم را وقتى به تنهايي-و صرف نظر از امورى که از آن‌ها رفع اجمال کرده- لحاظ کنيم «آيات مُجمَل» مي‌گويند، و وقتى همراه با امور رافع اجمال آنها لحاظ کنيم «آيات مبيَّن به غير»، «آيات مفسَّر» و «آيات مفصَّل» مي‌گويند.

گاهى رفع اجمال به اين است که درپى آيه مجمل عبارتى مى‌آيد که اجمال آن را برطرف مى‌کند؛ مانند: من الفجر در((... حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ )…)((بقره// ١٨٧) . و گاهى نيز در آيه ديگر و به طور ناپيوسته، از لفظ، يا عبارت مجملى رفع اجمال مى‌شود؛ مانند:)(الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ...)((بقره// ٢٢٩) . اين عبارت اجمال دارد، و آيه ٢٣٠ همين سوره اجمال آن را رفع مى‌کند که مراد از آن طلاق رجعى است. و گاهى هم مبيِّن و برطرف‌کننده اجمال، سنّت معصوم (ع) است. )

زرکشي بسيارى از آيات احکام فقهى مثل احکام طهارت، نماز، زکات، روزه، حج، معاملات، نکاح، حدود و ديات را از قبيل آيات مجمل دانسته است، مثل آيه:((وَآتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ))(انعام//١٤١) ، که کيفيت زکات، نصاب زکات، شروط و حالات آن بيان نشده است، و آيه:((وَلِلّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً))(آل عمران//٩٧) ، که ارکان و شروط حج و بسيارى ديگر از احکام حج در آن بيان نشده است.

[١]زركشي ، محمد بن بهادر ، ٧٤٥ - ٧٩٤ق;البرهان فى علوم القرآن(باحاشيه);جلد٢;صفحه ١٨٣
[٢]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه (٥٩-٦٢)
[٣]صالح ، صبحي ، ١٩٢٦ -;مباحث فى علوم القرآن;صفحه (٣٠٨-٣١١)