فرهنگ نامه علوم قرآن - دفتر تبلیغات اسلامی - الصفحة ١٠٦
آيات صفت وجه
آيات صفت وجه
(آيات بيانگر صفت وجه براى خدا)
آيات صفت وجه به آياتى اشاره دارد که وصف وجه را به خداوند نسبت داده و مقصود از آن ذات خداوند يا خشنودى خداوند و مانند آن است.
واژه وجه در قرآن در معانى متعددى به کار رفته است:
١. صورت (عضو بدن) : (نساء// ٤٣؛ بقره//١٤٤، ١٤٩، ١٥٠و ١٧٠؛ آلعمران/ ١٠٦و ١٠٧ و…) ؛
٢. اول و ابتداى زمان: (آلعمران// ٧٢) ؛
٣. ثواب و خشنودي: (بقره// ٢٧٢؛ انعام// ٥٢ و…) ؛
٤. طرف و جهت: (بقره// ١١٥) ؛
٥. دوستى و محبت: (يوسف// ٩) ؛
٦. ذات و عين: (الرحمن// ٢٧؛ قصص// ٨٨) .
در بسيارى از آيات قرآن وجه به خدا نسبت داده شده است که اين آيات دو قسمند:
الف: آياتى که وجه را به خداوند نسبت دادهاند و منظور آنها ذات پروردگار است؛ مانند:
١) آيه ٢٦ و ٢٧سوره الرحمن:((كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ) ؛ )هر چه بر [زمين] است فانىشونده است و ذات باشكوه و ارجمند پروردگارت باقى خواهد ماند.
٢) آيه ٨٨ سوره قصص:(()… كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ…) ؛ جز ذات او همه چيز نابودشونده است.
در جوامعالجامع، مجمعالبيان، کشاف، تفسير بيضاوى و… مراد از وجه در هر دو آيه را ذات خداوند دانستهاند.
ب: آياتى که وجه را به خدا نسبت دادهاند؛ ولى منظور رحمت، ثواب و خشنودى خداوند است؛ مانند:
١) آيه ٢٢ سوره رعد:((وَالَّذِينَ صَبَرُواْ ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِمْ)…) ؛ و كسانى كه براى طلب خشنودى پروردگارشان شكيبايى كردند.
٢) آيه ٩ سوره انسان:((إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ)…) ؛ ما براى خشنودى خداست كه به شما مىخورانيم.
٣) آيه ٥٢ سوره انعام:((وَلاَ تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ)…) ؛ و كسانى را كه پروردگار خود را بامدادان و شامگاهان مىخوانند در حالى كه خشنودى او را مىخواهند مران.
مشبّهه با استناد به ظواهر برخى آيات مذکور مثل آيه ١١٥ سوره بقره(()… فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ…) ؛ گفتهاند خداوند تبارک و تعالى نيز همانند انسان صورت دارد. بطلان اين اعتقاد، واضح است؛ زيرا وجه در برخى از آيات به معناى ذات و در آيه ١١٥ سوره بقره به معناى جهت و طرف است؛ نه صورت خداوند.
[١]معرفت ، محمد هادي ، ١٣٠٩ -١٣٨٥.;التمهيد فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه (١٢٦-١٢٧)
[٢]قرشي بنابي ، علي اكبر ، ١٣٠٧ -;قاموس قرآن;جلد٧;صفحه (١٨٤-١٨٧)
[٣]سيوطي ، عبد الرحمان بن ابي بكر ، ٨٤٩ - ٩١١ق.;الاتقان فى علوم القرآن;جلد٣;صفحه (١٨-١٩)
[٤]طباطبايي ، محمد حسين ، ١٢٨١ - ١٣٦٠;الميزان في تفسير القرآن;جلد١;صفحه (٢٥٨-٢٥٩)
[١٣]همان;جلد١٦;صفحه (٩٠-٩٥)
[١٤]همان;جلد١٣;صفحه (٣٠١-٣٠٢)
[٥]مصطفوي ، حسن،١٢٩٤-١٣٨٤.;التحقيق فى كلمات القرآن;جلد١٣;صفحه (٤٥-٤٨)
[٦]مكارم شيرازي ، ناصر ، ١٣٠٥ -;تفسير نمونه;جلد١;صفحه (٤١٤-٤١٥)
[١٥]همان;جلد٢;صفحه (٢٦٣-٢٦٤)