مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢١٩ - ادامه بحث در فرض دو واجب الوجود متغایر به تمام ذات

چیست؟ نظیر همان چیزهایی است که ما قبلًا گفتیم. شیخ در اینجا فقط به طور کلی عوارض و مشخصات را مطرح میکند. حالا آن مشخصات چه هستند، فعلًا کاری نداریم.

ادامه بحث در فرض دو واجب الوجود متغایر به تمام ذات

گفتیم که در کلام شیخ روی این فرض تکیه نشده است که دو واجبالوجود مفروض، مختلف به تمام ذات باشند، یعنی هیچ وجه مشترکی میان آنها نباشد. همین سبب شده است که شخصی به نام ابنکمونه شبهه معروف خودش را که شبهه دشواری برای بعضی هم جلوه کرده، ایراد کند و بگوید مانعی ندارد که واجبالوجود متعدد باشد و اینها به تمام ذات متباین با یکدیگر باشند.

هویتان بتمامالذّات قدخالفتا لابن الکمونة استند چطور شده که این مطلب در بیان شیخ نیامده است؟ عرض کردیم که این از آن جهت نبوده است که غفلتی شده باشد، بلکه از آن جهت است که با مقدماتی که شیخ ذکر کرده جایی برای این شق باقی نمیماند، زیرا فرض این است که اگرچه گفته میشود واجبالوجود متعدد است و اینها به تمام ذات با یکدیگر متباینند، ولی بالاخره در یک امر با یکدیگر مشترک هستند و آن اینکه هر دو مصداق واجبالوجود هستند و واجبالوجود بر هر دو صدق میکند، هر دو در وجوب وجود با هم اشتراک دارند. اگر بگوییم در وجوب وجود هم اشتراک ندارند، معنایش این است که یا یکی از آنها واجبالوجود نیست و یا هیچکدام واجبالوجود نیستند، پس واجبالوجود متعدد نیست.

اگر اینها در حالیکه در وجوب وجود اشتراک دارند، به تمام ذات متباین باشند، معنایش این است که وجوب وجود که امر مشترک آنهاست، خارج از ذات و حقیقت آنها میباشد؛ یعنی حکم یک مفهوم عرضی خارج از ذات را پیدا میکند.

شیخ قبلًا ثابت کرد که وجوب وجود نمیتواند امری خارج از ذاتِ مصداق خودش باشد؛ و چون این امر مسلّم بوده است، به فرض کثرت، ناچار امر دائر است که وجوب وجود یا جزء ذات باشد و تمایز افراد به بعض دیگر ذات باشد، و یا اینکه تمام ذات باشد و تمایز افراد مفروضه به عوارض و لواحق باشد. لهذا شیخ در مقابل ابطال این دو شق برآمده است و در مقام ابطال شق اول بر نیامده است، چون مطالب