مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٢ - طرح ایرادی دیگر بر بیان ارسطو

همانجا اگر حرکت در جوهر نبود محال بود که حرکت در عرض وجود داشته باشد.

البته ما حالا در مقام اثبات حرکت جوهریه نیستیم و بحثش اینجا نیست. فقط میخواستیم بگوییم این دو دید چقدر با یکدیگر اختلاف پیدا میکنند که از جمله آن مسأله غایات است.

طرح ایرادی دیگر بر بیان ارسطو

شیخ بعد از این یک إن قلت قلتی را از طرف معترضین ارسطو طرح میکند و جواب میدهد. اشکال این است که ما میبینیم در طبیعت در همین مواردی هم که استکمال باید صورت گیرد موانعی و عوایقی پیدا میشود و مانع رسیدن طبیعت به کمال خودش میشود، پس این خود یک شق دیگری است.

جواب این است که وقتی میگوییم طبیعت در مواردی مستکمل است، معنایش این است که به طبع خودش مستکمل است و اگر مانعی و عایقی نبود آن استکمال صورت میگیرد. حال یک عایقی مانع کمال میشود، این با اصلی که ما بیان میکنیم منافات ندارد.

و إذا کان کذلک لم یخل الموضوع من أحد أمرین:

إما أن یکون متقوماً بهذا الشیء او باخر یقوم مقامه، فیکون قد کان فیه قبل حصول الصورة الحادثة فیه شیء آخر یقوم مقامها فی تقویمه إلّا أنها لاتجتمع مع هذا، فیکون قد کان حصل من العنصر و من ذلک الشیء جوهر، فلمّا کان الثانی فسد ذلک الجوهر المرکب، و هذا أحد القسمین.

و إما أن یکون العنصر قد یقوم لا بهذا الشیء الذی حدث و لکن بصورة غیر مستکملة فیما لها بالطبع و لکنها قد حصلت بحیث یقوّم المادة فقط ...