مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩٦ - اشکال هیوم بر حکمت و عنایت الهی

اشکال هیوم بر حکمت و عنایت الهی

همیشه نظام موجودات دلیل گرفته شده است بر وجود صانع حکیم. رایجترین و عمومیترین ادلّه، اگر نگوییم محکمترین ادلّه، که برای اثبات وجود خدا آورده میشود دلیل نظم است. میگویند که نظم در موجودات دلالت میکند بر حکمت صانع، بر عنایت صانع.

هیوم آمده و یک کار به اصطلاح خیلی پر سروصدایی انجام داده است. او مطالبی تألیف کرد بر رد این برهان و گفت که این برهان به هیچ شکلی بر صانع حکیم دلالت نمیکند. با اینکه خود هیوم یک آدم ماتریالیست و مادی نبود و از نظر کلیسایی شخصی با ایمان محسوب میشد نه ملحد و ماتریالیست، ولی این فکر و روش برای خود کلیسا و بعد هم برای دیگران پیدا شد که حساب علم و فلسفه از حساب دین و مذهب و ایمان جداست. ما به خدا ایمان داریم و دل ما به خدا ایمان دارد، اما اگر کسی بخواهد از طریق علمی و فکری و فلسفی خدا را اثبات کند، به هیچ وجه مسأله قابل اثبات نیست.

هیوم به صورتی خیلی قوی آمد و برهان نظم را رد کرد؛ گفت که این نظام موجودات به هیچ وجه دلالت بر وجود صانع حکیم نمیکند، بر خلاف آنچه که این همه افراد دیگر آمدهاند و گفتهاند که دلالت میکند. حالا نمیدانم که در این مورد کتابی نوشته است یا نه، اگر هم نوشته باشد به فارسی ترجمه نشده است. یک کتابی از او ترجمه شده به نام «تاریخ طبیعی دین» که آقای دکتر عنایت ترجمه کرده است، که در باره تاریخ ادیان است. نمیدانم آیا در قسمتهای آخر آن کتاب به این بحث رسیده و آن را مطرح کرده است یا نه. ولی امروز هر کتابی که فرنگیها در باب فلسفه دین مینویسند، اولین مسألهای که مطرح میکنند همین حرف هیوم است که آمده بر برهان نظم خدشه کرده و گفته است که این برهان به هیچ وجه بر خدا دلالت ندارد [١].

استاد: چرا، اجمالًا در تاریخ فلسفه هست نه به تفصیل. در شرح حالش مینویسند که او کتابی نوشت و به خاطر همین کتاب مورد حمله واقع شد و جرأت هم نکرد که در زمان حیات خودش چاپ کند و از چاپ آن منصرف شد. اما در نزدیکیهای مرگ وصیت کرد که بعد از مرگم آن را چاپ کنید. بعد از مرگش کتاب را چاپ کردند. متن اصلی این کتاب به انگلیسی موجود است و نویسندگان در کتابهای خود خیلی از آن نقل کردهاند. البته من فتوکپی یک کتابی را که قسمتی از آن راجع به فلسفه دین بود دارم که همین نظریات هیوم در آنجا به طور مشروح منعکس شده. این کتاب هنوز چاپ نشده و بعد هم نمیدانم چاپ بشود یا نشود. ولی درتاریخ فلسفهها هرجا که شرح حال هیوم باشد این نظر او هم هست.