مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣١٩ - برهان انّی بر علم واجب الوجود به ماسوی

احساس کند و درک نماید. این به دلایلی برای واجبالوجود محال است و نمیشود که او به اشیاء علم انفعالی داشته باشد و علمش متأخر از معلوم باشد.

علم واجبالوجود به اشیاء قهراً علم فعلی خواهد بود. این علم فعلی را ما در اینجا در مقابل انفعالی به کار میبریم، یعنی علمی که اول آن علم وجود دارد و سپس به واسطه وجود علم، معلوم وجود پیدا میکند. بعد باید وارد بشویم در این که چرا علم واجبالوجود به اشیاء علم فعلی است؟ ما قبلًا علم واجبالوجود به ذاتش را بیان و تصویر کردیم که آن علم چگونه است. اکنون چگونگی علم واجبالوجود به اشیاء را بیان میکنیم و میگوییم که چگونه واجبالوجود قبل از اشیاء علم به اشیاء دارد.

برهان انّی بر علم واجب الوجود به ماسوی

اینجا ما باید قبلًا توضیحی بدهیم و بعد حرف شیخ را ذکر کنیم. در باب علم واجبالوجود به اشیاء [قرآن میفرماید:] الا یعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطیفُ الْخَبیرُ [١].

وَ ما تَکونُ فی شَأْنٍ وَ ما تَتْلوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لاتَعْمَلونَ مِنْ عَمَلٍ إلّا کنّا عَلَیکمْ شُهوداً اذْ تُفیضونَ فیه وَ ما یعْزُبُ عَنْ رَبِّک مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِیالْارْضِ وَ لا فِی السَّماءِ وَ لا أصْغَرَ مِنْ ذلِک وَ لا أکبَرَ إلّا فی کتابٍ مُبینٍ [٢].

قُلْ انْزَلَهُ الَّذی یعْلَمُ السِّرَّ فِیالسَّمواتِ وَالْارْضِ [٣].

در این جهت از راههای متعدد استدلال میشود. یکی از راه برهان انّی است؛ یعنی وقتی که به آثار و معلولات و مخلوقات او نظر میکنیم، آثار و نشانههای عالم بودن خالق و علت و آفریننده آنها را میبینیم؛ یعنی خالق، اینها را از روی علم و حکمت و تدبیر آفریده است. معلول و مخلوق و اثر، همانطور که بر اصل وجود مؤثر دلالت میکند، گاهی نیز بر خصوصیت وجود مؤثر دلالت میکند. مثلًا