مشّائی دارند، در این مورد نظریه شیخ را قبول نکردهاند. ملاصدرا و حکمای بعد از او که آمدند نظر را دقیقتر کردهاند و به سبک دیگری صحبت کردهاند. این نظریه به هر حال یک نظریه منسوخی است و حالا ما داریم دنباله همان بحث را ذکر میکنیم.

نظام علمی موجودات و نحوه قیام آن به واجب

از جمله مسائلی که در باره نظریه علم ارتسامی هست این است که قیام صور علمی به ذات حق چگونه قیامی است، نحوه وجود این صور و نحوه ارتباطشان با ذات حق چه نحوه وجودی و چه نحوه ارتباطی است؟ بنا بر قول شیخ، در حقیقت تقریباً لازم میآید که دو نظام مجزا از یکدیگر داشته باشیم: یک نظام عینی که همان نظام وجود عینی موجودات است، از صادر اول گرفته تا آخرین موجودات؛ و یک نظام دیگر که نظام علمی است؛ یعنی همچنان که یک نوع تقدم و تأخری میان اعیان موجودات هست، عین همان تقدم و تأخر هم میان آن نظام علمی یعنی وجودهای علمی موجودات هست، بلکه این نظام عینی تابع آن نظام علمی است و به تعبیر خود این حکما علم به نظام خیر، خود در مرتبه اول یک نظامی است (البته منظور اولِ زمانی نیست)، پس اول علم به نظام خیر است و در مرتبه ثانی نظام خیر پیدا میشود.

نظام موجودات نظام علّی و معلولی است و این نظام به این شکل است: مثلًا اولین موجود صادر اول است که عقل مجرد است که جوهر قائم به ذاتی است. بعد صادر دوم است که آن هم جوهر قائم به ذاتی است. بعد اگر نفس باشد، آن به شکل دیگری است؛ و بعد از آن اگر جسم باشد، به شکل دیگر. اینها جواهرند. بعد میآید میرسد به موجودات دیگر که به صورت اعراض مختلف هستند.

ولی در نظام علمی، این صور معلومه به چه شکلی وجود دارند؟

سه فرضیه شیخ در باره نظام علمی

اینجا شیخ سه فرضیه ذکر میکند و تا آخر هم اظهار نظر قطعی نمیکند که کدامیک از اینها [بهتر است.] همین قدر میگوید تو خودت ببین که چه نظری را باید انتخاب کنی. [اشکال هر یک را میگوید] که اگر این جور باشد فلان اشکال لازم میآید، اگر آن جور باشد فلان اشکال لازم میآید. مثل این که از اظهار نظر صریح