مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢٦ - کمال یابی انسان و استخدام اشیاء

یعنی چه؟ یعنی اینکه خود فعل حقیقتی است که خود آن حقیقت جویای غرض است، خود آن حقیقت در تکاپو به سوی غرض است. آنچه که فعل خداست و آنچه که او ایجاد میکند چیزی است که خود آن چیز غرض میخواهد، غرض دارد و به سوی غرض میشتابد. در انسان چنین چیزی نیست.

سؤال: معنی «غرض» در هر دو یکی است؟ استاد: بله، در هردو یکی است. مثلا فرض کنید که خداوند گیاه میآفریند. گیاه یک حقیقتی است که خودش به سوی غرض و کمالی متحرک است. پس فعل خداوند دارای غرض است. حال اگر بگوییم آیا فعل او دارای یک وجه مصلحتی هست یا نیست، اگر به معنی اول [در نظر بگیریم] یعنی به این معنی که او از فعل خودش یک مصلحتی را در نظر گرفته است، به عنوان مصلحت خودش، به این معنی دارای وجه مصلحت نیست. در تمام صنعتهای انسان از این قبیل مصلحتها هست؛ یعنی انسان مصنوعی دارد و از این مصنوع، مصلحتی در نظر دارد. ولی آیا مصلحتِ مصنوع است یا مصلحت صانع؟ در این موارد مصلحت صانع است. یک بنّا ساختمانی را میسازد و برای این ساختمان پنجرهای قرار میدهد. این پنجره برای مصلحتی است، آیا مصلحت این ساختمان است یا مصلحت آن کسی که ساختمان را ساخته است؟ البته بنّا از نظر مصلحت خودش پولش را می گیرد، آن فاعل و مسبّب که صاحبخانه است، از نظر مصلحت خودش که می خواهد در آن ساختمان سکنی کند آن پنجره را در ساختمان میخواهد. آن کسی که اتومبیل را میسازد و دستگاهها و ابزارهای خیلی دقیق در آن به کار میبرد، آیا بنا به مصلحت اتومبیل این کار را میکند؟ آیا مصلحت اتومبیل اقتضا دارد یا مصلحت انسانهایی که این اتومبیل ابزار کارشان است و اتومبیل را ساختهاند؟ مصلحت انسانهاست.

کمال یابی انسان و استخدام اشیاء

لهذا یک نکته دیگر که نکته خیلی خوبی است در اینجا وجود دارد. این نکته را ندیدهایم که اصلا کسی متوجه شده باشد، البته خیلی از مقدماتش را گفتهاند. انسان در افعال اختیاری خودش چه غرضهایی را انتخاب میکند؟ غرضهایی که در واقع