مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٥ - هیچیک از ملاکهای تکثر در واجب الوجود نیست

ملاک تکثر

شیخ میگوید که ملاک تکثر غیریت است. تا غیریت نباشد کثرت نیست. این غیریت یا به سبب معنی و ماهیت و ذات است، یا به سبب حامل معنی. اگر دو ماهیت مختلف داشته باشیم، قهراً با یکدیگر متحد نمیشوند. کسی نمیتواند بگوید این کتاب و آن شیشه یک چیز هستند، یا انسان و گوسفند یکی میباشند.

سبب دیگر غیریت، حامل معنی است. مقصود از «حامل معنی» در اینجا یکی صورت است. مثلًا قدما معتقد بودند که آب و هوا دو عنصر میباشند که گاهی به هم تبدیل میشوند. مثلًا این شئ الآن آب است ولی بعد تحت تأثیر علل خارجی صورت مائیه را از دست داده و صورت هوائیه را پیدا میکند. این دومی همان شئ اوّلی است و در عین حال غیر از آن است. به اعتبار ماده همان است و به اعتبار صورت غیر آن میباشد. ملاک این مورد از کثرت را ملاک محمول میگویند.

[معنی دیگر «حامل معنی» در اینجا محل و موضوع است. پس] ملاک دیگر کثرت، محل و موضوع است. اگر کسی بگوید سفیدی این کاغذ عین سفیدی آن کاغذ دیگر است، میگوییم محال است. میگوییم محلهای این دو سفیدی با یکدیگر فرق دارند. تعدد محل، ملاک تعدد حالّ است.

ملاک دیگر کثرت، وضع و مکان میباشد. وضع و مکان که متغایر شد تشخص هم مغایرت پیدا میکند.

ملاک دیگر، وقت و زمان است. مثلًا لازمه حرکت، نوعی غیریت است و لذا حرکت مستلزم کثرت است، در عین اینکه حرکت نوعی وحدت دارد و یک بودن است، یک نوع خاص از بودن، نه اینکه بودنها باشد.

این بحث پیش میآید که در زمان و وضع و مکان کدامیک اصیل هستند؟ یک شئ میتواند در دو زمان دو وضع داشته باشد، و وقتی میگوییم یک شئ دو وضع نمیتواند داشته باشد منظور در یک زمان است.

هیچیک از ملاکهای تکثر در واجب الوجود نیست

در واجبالوجود هیچکدام از ملاکهای بالا متصور نیست:

اگر بگوییم دارای وضع و مکان است، لازمه آن جسم بودن است. ثابت کردهایم که واجبالوجود جسم نیست.