مجموعه آثار ط-صدرا

جلد هشتم

مقاله هشتم در شناخت مبدأ اول برای همه وجود و شناخت صفات او

فصل اول تناهی علل فاعلی و علل قابلی

مباحث طرح شده در این فصل

جایگاه طرح تناهی علل در فلسفه

معیت علت و معلول

علل طبیعی و علل فلسفی

اثبات علل فاعلی

برهان وسط و طرف

نکات مندرج در بیان شیخ از برهان وسط و طرف

نکته اول معیت علت و معلول

نکته دوم علت مطلقه بودن علت اولی

نکته سوم همه واسطه ها در حکم یک واسطه اند

مناط « علة العلة علة و معلول المعلول معلول »

شرح و توضیح متن

بیان مرحوم حاجی سبزواری از برهان وسط و طرف

نقد بیان مرحوم حاجی سبزواری

ادامه توضیح بیان شیخ در برهان وسط و طرف

ادامه شرح و توضیح متن شفا

تناهی علل قابلی

علت قابلی

مراد و مقصود از تعبیر « کون شی ء من شی ء »

مقصود اول از تعبیر « کون شی ء من شی ء »

مقصود دوم

انواع تبدلات جوهر از نظر بوعلی

اختلاف نظر بوعلی و ملاصدرا در باره حرکت در جوهر

معانی « ماده » در فلسفه

مادّه در اصطلاح فیزیک

تشابه ماده اولی با حرف

فصل دوم ایراد های وارده بر بحث تناهی علل و حل آنها

تعبیر « کون شی ء من شی ء »

بیان ارسطو از تعبیر « کون شی ء من شی ء »

ایرادهای وارده بر بیان ارسطو

ایراد اول

ایراد دوم

ایراد سوم

اختلاف نظر بوعلی و ملاصدرا در ترکیب عناصر

ایراد چهارم

شرح و توضیح متن

ایراد دیگر

ایراد دیگر

ادامه بررسی « کون شی ء من شی ء »

یادآوری معانی « علت مادی »

یادآوری بیان ارسطو در « کون شی ء من شی ء »

یادآوری ایرادهای وارده بر بیان ارسطو

جواب شیخ به ایرادهای وارده بر بیان ارسطو

نقد توجیه شیخ از بیان ارسطو

ادامه نقد و بررسی « کون شی ء من شی ء »

بیان دیگری از دفاع بوعلی از ارسطو

ادامه نقد بیان شیخ

مناط و معیار کمال

غایات و کمالات جوهری و عرضی

طرح ایرادی دیگر بر بیان ارسطو

ادامه ایرادهای وارده بر « کون شی ء من شی ء »

شرح و توضیح متن

فصل سوم تناهی علل غائی

تناهی علل غائی و صوری

تناهی علل غائی از تعریف خود آنها به دست می آید

غایت و مطلوب بالذات و بالغیر

ابداع و احداث

فصل چهارم صفات واجب الوجود

دلیلی بر اثبات وحدت واجب

شبهه ابن کمونه

ترتیب بحث در « الهیات بالمعنی الاخص »

قابل انکار نبودن وجوب وجود

صفات واجب

الاوّل

واحد واحد

وحدت ذات و صفات در واجب الوجود

نظر اشاعره

نظر معتزله

نظریه صواب

وحدت ذات و صفات در نهج البلاغه

شرح و توضیح متن

سلوب و اضافات در واجب الوجود

طرح یک اشکال

حل اشکال

الواجب الوجود ماهیته انّیته

زیادت وجود بر ماهیت

ماهیت نداشتن واجب در معارف اسلامی

تنظیر شیخ در بیان « ماهیته انیته »

« وجود مطلق » در اصطلاح امروز

آیا « وجود مطلق » وجود دارد؟

برهان اول

شرح و توضیح متن

ادامه بحث در « الحق ماهیته انیته »

معانی « ماهیت »

ادامه نظرات مختلف در « وجود مطلق »

دلایل منکرین وجود مطلق

بیان اصالت وجودی شیخ از « وجود مطلق »

رابطه وجود مطلق و واجب الوجود

برهان دوم برهان شیخ

وجوب وجود، تأکد وجود است

ادامه بیان شیخ در « الحق ماهیته انیته »

بحثی در « مشتق »

شرح و توضیح متن

برهان دیگری در ماهیت نداشتن واجب الوجود

واجب الوجود مجرّدالوجود است

اصطلاح « مجرّد »

مجرّدالوجود

شناخت اعتبارات ذهن

اعتبارات ماهیت

واجب الوجود مجردالوجود است یعنی حقیقتش بشرط لا است

آیا واجب الوجود مطلق است؟

« وجود مطلق » در فلسفه ملاصدرا

ماهیت نداشتن واجب تعالی در تعبیرات مذهبی

توجیه عبارت صحیفه سجادیه در وحدانیت حق تعالی

صفات سلبیه حق تعالی و تعداد آنها

واجب تعالی جنس و فصل ندارد

برهان اوّل

برهان دوم

واجب الوجود از مقولات خارج است

طرح یک اشکال حد جوهر بر واجب تعالی صدق می کند

جواب شیخ به اشکال

شرح و توضیح متن

واجب الوجود حد و برهان ندارد

واجب الوجود جنس و نوع و فصل ندارد

ادامه بررسی اشکال آیا واجب الوجود تحت جنس جوهر است؟

تعریف صحیح جوهر

جنس معنی مبهم است و تعین آن به فصل است

فصل پنجم ادامه بحث در توحید واجب الوجود

برهان در توحید واجب، از راه تشخص

برهان دوم بر توحید واجب الوجود

برهان دوم بر توحید واجب الوجود

ملاک تکثر

هیچیک از ملاکهای تکثر در واجب الوجود نیست

برهان دیگر بر توحید واجب الوجود

ادامه بحث در ملاکهای تشخص و تمایز

چرا فرض دو واجب متغایر به تمام ذات در کلام شیخ نیامده است؟

شبهه ابن کمونه

جواب این شبهه

ادامه بحث در ادلّه توحید

دنباله ملاکهای مغایرت

ادامه بحث در فرض دو واجب الوجود متغایر به تمام ذات

بیان شیخ در وجوه مختلف تعدد واجب الوجود

آیا تفاوت و تمایز به فصلهای عدمی ممکن است؟

فرض دو واجب الوجود که امتیازشان به دو فصل وجودی باشد

هر ایجابی مستلزم سلبهای متعدد است

اثبات یک امر ایجابی همواره مستلزم نفی یک امر ایجابی نیست

سلب یک امر، نیاز به مناط وجودی مستقل در شئ ندارد

بیان دیگر شیخ در رد این وجه

تفاوت جنس و فصل با عرض عام و خاص

رابطه فصل و جنس

رابطه فصل و نوع

شرح و توضیح متن

فصل ششم ادامه بحث در صفات واجب الوجود

واجب الوجود موجود فوق تمام است

موجود ناقص

موجود مکتفی بذاته

دو جنبه ای بودن انسان در کسب کمالات

موجود تمام

موجود فوق تمام

واجب الوجود خیر محض است

معنای خیر و شر

خیر به وجود برمی گردد و شر به عدم

واجب الوجود چون افاده کننده خیر است نیز خیر است

واجب الوجود حق است

حق یعنی واقعیت و وجود

دو معنای حق

الف واقعیت داشتن

ب حق به معنای تصدیق ذهنی

شرح و توضیح متن

واجب الوجود عقل محض است

عقل محض یعنی چه؟

منشأ پیدایش این اصطلاح

ذات واجب الوجود « خودآگاه » است

دلیل بر اینکه واجب الوجود آگاه به ذات خود است

مناط علم حضور است و مناط جهل غیبت

لازمه عالم جسمانی غیبت است

در ذات واجب الوجود، عاقل و معقول یکی است

صرف اضافه اقتضای مغایرت ندارد

وحدت علم و عالم و معلوم در انسان

ادامه بحث در علم باری تعالی

علم واجب تعالی به ذات خود

خودآگاهی یعنی چه؟

خودآگاهی به نحو علم حضوری است

موجود مادی خودش برای خودش حضور ندارد

موجود طبیعی با طرد خصلتهای عدمی به خودآگاهی می رسد

علم حصولی به علم حضوری انسان به خود

آیا علم حصولی به اشیاء ممکن است؟

چون واجب الوجود مجرد است عقل است

طرح یک اشکال

شرح و توضیح متن

اصطلاحات مختلف مراتب عقل

عقل بالقوّه

عقل بالملکه

عقل بالفعل

عقل بالمستفاد

نظریه مراتب داشتن عقل با نظر افلاطون که علم تذکر است تفاوت دارد

نظریه مراتب داشتن عقل بر مبنای قوه و فعل ارسطوست

تفاوت نظریه مراتب عقل با نظریات روانشناسی امروز

اتحاد عاقل و معقول

از خود بیگانگی

ادامه بحث در باره علم واجب به ذات

علم از سنخ ماهیات نیست، وجود است

پیدایش مسأله علم حضوری و علم حصولی

ایراد مطرح شده بر نظریه اتحاد عاقل و معقول

جواب شیخ بر ایراد وارده بر اتحاد عاقل و معقول در ذات حق تعالی

مغایرت مفاهیم در بحث « علیت » به معنی مغایرت در وجود نیست

مفهوم مشتق به معنی مرکب بودن آن نیست

شرح و توضیح متن

علم واجب الوجود به ماسواه

علم فعلی و علم انفعالی

علم واجب تعالی به اشیاء علم فعلی است

برهان انّی بر علم واجب الوجود به ماسوی

علم مع المعلوم و علم قبل المعلوم

نظر شیخ اشراق در علم « مجرد » به فعل خود

عالَم مرتبه ای از علم خداوند است

مراتب داشتن علم پروردگار

علم قبل از معلوم پروردگار به اشیاء

روش بوعلی در تبیین علم واجب به ماسوی

تفاوت بیان بوعلی و شیخ اشراق در علم واجب به غیر

علم ارتسامی واجب به اشیاء

علم واجب تعالی به جزئیات زمانی

طرح اشکال

بیان بوعلی در پاسخ به این اشکال

علم به جزئی به نحو کلی

علم حق تعالی به جزئیات به نحو کلی است

شرح و توضیح متن

بیان خواجه در ادامه نظر شیخ

فصل هفتم نسبت معقولات با واجب الوجود

نسبت معقولات با واجب الوجود

زمینه های بحث

1 آیا علم حق تعالی از طریق تفکر است؟

2 آیا علم حق تعالی به اشیاء به تبع صورتهای حالّ در اوست؟

علم باری به اشیاء به نحو عقل بسیط است

عقل بسیط اجمالی، خلّاق صور تفصیلیه

قیام صدوری صور علمیه حق تعالی به ذات او

تفاوت نظر شیخ و ملا صدرا در قیام صور حسیه به نفس

علم واجب تعالی علم فعلی است

آفرینندگی انسان از علم فعلی است

شرح و توضیح متن

حق تعالی عاشق ذات خود و ماسوی است

وجود مساوی عشق است

نظام علمی و نظام عینی موجودات

نظام علمی موجودات و نحوه قیام آن به واجب

سه فرضیه شیخ در باره نظام علمی

فرضیه اول صور علمی لازم ذات حق تعالی است

فرضیه دوم صور علمی از قبیل صور مفارقه مجرده است

فرضیه سوم صور علمی در ذات شاعر بالذاتی مرتسم است

بیان شیخ اشراق در علم حضوری واجب تعالی به اشیاء

آخرین قدم شیخ در نزدیکی به اتحاد عاقل و معقول در علم واجب به غیر

مقایسه نظریه شیخ اشراق و شیخ الرئیس

شرح و توضیح متن

ادامه توضیح متن

ادامه بحث در نظام علمی اشیا

مجردات کتاب وجودند

طرح یک اشکال

اراده از صفات ذات حق تعالی است

اراده چیست؟

قدرت در حق تعالی

حیات در حق تعالی

وحدت صفات در حق تعالی

مقاله نهم در صدور أشیاء از تدبیر اول و معاد به سوی او

فصل اول در صفت فاعلی مبدأ اوّل

کیفیت صدور اشیاء از واجب الوجود

اثبات محرک اول

مسأله محرک اول مبتنی بر چند مقدمه است

مقدمه اول

مقدمه دوم

مقدمه سوم

مقدمه چهارم

واجب الوجود بالذات واجب من جمیع الجهات و الحیثیات است

ربط حادث به قدیم چگونه است؟

ربط حادث به قدیم مسأله همه فلسفه هاست

نظر الهیون در ربط حادث به قدیم

حرکت، رابط حادث با قدیم است

شرح و توضیح متن

او واحد من جمیع الجهات است

تفاوت « واحد » و « احد »

وجوب من جمیع الجهات با اختیار منافات ندارد

ادامه بحث ربط حادث به قدیم

نظر فلاسفه در ربط حادث به قدیم

نظرات متکلمین در ربط حادث به قدیم

فصل ششم

عنایت کیفیت دخول شر در قضای الهی

عنایت و حکمت خداوند

معنی « عنایت »

معنی « حکمت »

مواضع فلاسفه قدیم و جدید در مسأله عنایت و حکمت و شر

اشکال هیوم بر حکمت و عنایت الهی

تفاوت حکمت در خداوند و حکمت در انسان

انسان حکیم

برداشت فلاسفه غرب از حکمت خداوند

طرح صحیح حکمت خداوند خدا فاعل بالقصد نیست

عالی، التفات به سافل پیدا نمی کند

طرح یک اشکال

تصویر نظام حکیمانه عالم در نزد حکمای اسلامی

همه اشیاء غایت دارند و عاشق غایات خود هستند

غایت و معشوق همه اشیاء خداوند است

ادامه بحث در حکمت و عنایت حق تعالی

بررسی مجدد معنی حکمت و عنایت

معنی « حکمت » در اصطلاح حکمت نظری و حکمت عملی

حکیم بودن خداوند در فعل و نظر

تعریف کلامی حکمت

بررسی تعریف کلامی « حکمت »

نظر متکلمین در آیه « لا یسْئَلُ عَمّا یفْعَلُ »

نظر اشاعره

نظر معتزله

وجه دیگری در تفسیر آیه این آیه ناظر به مسأله عدل و ظلم است

نظر علامه طباطبائی ( ره ) درباره آیه « لا یسْئَلُ عَمّا یفْعَلُ »

ادامه بحث در حکمت و عنایت حق تعالی

یادآوری نظر اشاعره

یادآوری نظر معتزله

نظریه حکما تفکیک میان غرض فعل و غرض فاعل

تأثیر متقابل میان انسان و فعل او

تأثیر متقابل میان فاعل و غایت فاعل

بیان دیگری از نظر فلاسفه در حکمت خداوند

تأثیر آراء متکلمین در فلسفه اسلامی

کمال یابی انسان و استخدام اشیاء

غایت داشتن انسان و تأثیر آن در شیوه تعلیم و تربیت

بیان صحیح غرض داشتن خداوند از فعل خود

بیان دیگری از تصور فلاسفه غرب از حکمت خداوند

بررسی بیان علامه طباطبائی ( ره ) ذیل آیه « لایسْئَلُ »

علامه طباطبائی ( ره ) چون خداوند مالک مطلق است از فعل او سؤال نمی شود

مرحوم علامه بهتر است که آیه مقید به مالکیت یا حکمت نشود

بیان مرحوم علامه در معنی « حکمت » ذیل سوره انبیاء

بیان دیگر علامه ( ره ) از « حکمت خداوند » ذیل سوره اعراف

بررسی بیان علامه ذیل سوره اعراف

بررسی بیان علامه ( ره ) ذیل سوره انبیاء

بررسی اشکالات هیوم بر برهان نظم

رابطه بحث حکمت الهی و برهان نظم

هیوم، فیلسوف حسی دوران اخیر

تقریر نظر هیوم در مخدوش بودن دلیل نظم

اشکال اول هیوم بر برهان نظم

اشکال دوم

اشکال سوم

اشکال چهارم

اشکال پنجم

اشکال ششم

اشکال هفتم

رد اشکالات هیوم

فعل حکیمانه انسان شبیه به فعل خدا نیست

برهان نظم ما را به افق ماوراء الطبیعه می رساند، نه بالاتر

اشکال هشتم هیوم

برهان نظم را چگونه می توان برهانی تجربی دانست؟

برهان نظم برهانی است مرکب از تجربه و عقل

برهان نظم تجربه شئ است برای علت غائی آن

ادامه بررسی اشکالات وارده بر برهان نظم

آیا نظم یک امر نسبی است؟

تعریف « نظم » در ارتباط با علت غائی است

تفاوت بینش حکمای اسلامی و فلاسفه مادی نسبت به نظم عالم

غائیت و هدفداری اساس تکامل موجودات است

اشکال دیگر تغییرات تدریجی عالم و تصادفی بودن نظم

تأثیر نظریه داروین در برهان نظم

فرضیه داروین و نظریه احتمالی بودن نظم عالم

نظریه داروین و غایت داشتن موجودات

کیفیت دخول شر در قضای الهی

تعریف « شر »

موارد استعمال لفظ « شر »

شرور، امور عدمی هستند و یا منشأ عدم می شوند

اقسام موجوداتی که منشأ عدمند

منشأ تفکر ثنوی، وجود اشیائی است که موجب عدمند

هستیها به دو دسته خیر و شر تقسیم نمی شوند

تلازم خیرات با شرور

ترتب خیرات و مصالح بر شرور

شر از « ماده » برمی خیزد

چون اثرپذیری در عالم مادیات هست شر هم هست

شرح و توضیح متن

مطلق و نسبی بودن خیر و شر

موقعیت شرور در نظام کلی عالم

مروری بر مطالب درس گذشته

اشیاء از طبایع خودشان تخلف نمی کنند

تفاوت نظام کلی با نظام جزئی موجودات

ارزش، حقیقت و واقعیت

آیا نظام موجود عالم همان نظام ارزشمند است؟

ارزشها مربوط به نظام جزئی و عمل انسان است

تفکیک میان « واقعیت » و « ارزش » مربوط به حوزه عمل انسان است

تصرف انسان در طبیعت به معنی تغییر در نظام کلی طبیعت نیست

معجزه و خرق عادت تصرف در نظام جزئی است

توضیح دیگری در باره تلازم خیرات و مصالح با شرور

نسبیت شرور

اشیاء در وجود لغیره و اضافی خود ممکن است شر واقع شوند

شرح و توضیح متن

در میان اعدام، عدمِ ملکه شر است

تفاوت عدم مضاف وعدم ملکه

ادامه بحث شرور

یادآوری درس گذشته

شرح و توضیح متن

شرور متوجه افراد است نه انواع

اگر هدف طبیعت فرد باشد اخلاق قابل توجیه نیست

شر حقیقی اقلیت افراد یک نوع را می گیرد

شری که شامل اکثریت افراد یک نوع می شود

عدم بعضی از کمالات، شامل اکثر افراد یک نوع می شود

شرح و توضیح متن

شری که شامل اکثریت افراد می گردد مقتضای طبیعت نوع نیست

بعضی از تفاوت استعدادها برای تقسیم کار اجتماعی است

طرح یک اشکال و پاسخ آن

شریت اخلاق و اعتقادات فاسده

شر بالعرض مقضی بالذات است و شر بالذات مقضی بالعرض

تحلیل شروری که موجب شقاوتند

بعضی از اعتقادات و اخلاق فاسده، عدمی محض هستند

اعتقادات و اخلاق فاسده وجودی مقضی بالذات هستند

کفر و اخلاق فاسده از لوازم نظام عالم مادی هستند

تحلیل اعتقادات و اخلاق فاسده ای که بالذات مقضی قضای الهی هستند

عالم یک واحد تجزیه ناپذیر است

اصل وابستگی همه اشیاء عالم به همدیگر

وابستگی اشیاء در نظام طولی و عرضی به همدیگر

نظامِ به هم پیوسته و واحد عالم در تعابیر قرآن و روایات

مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤

الصفحات من ١ الی٢٤ فارغة فی النسخة المطبوعة/صفحات ١ الی ٢٤ در مأخذ اصلی خالی است