میکند، یعنی رجولیت کمالی است که صبی آن را جستجو میکند و به سوی او میرود. اما طبیعت آب چنان نیست که به سوی هوایی برود، یا هوا نیز چنان طبیعتی ندارد که به سوی آبی برود. آب و هوا دو صورت متضاد هستند و متقابل. اما ماده آن، هم استعداد این را دارد که صورت آبی را بپذیرد و هم استعداد پذیرفتن صورت هوایی را دارد. اگر علتی خارجی مثل حرارت آمد و صورت آبی را فاسد کرد و آن را تبخیر نمود، ماده آب صورت آبی را از دست میدهد و صورت هوایی به خود میگیرد. و برعکس، اگر علت خارجی دیگری پیدا شد و صورت هوایی را از بین برد، همان ماده دومرتبه صورت آبی را میپذیرد. [البته این مثال مطابق با طبیعیات قدیم است] که چنین اعتقاد داشتند که هم آب به هوا تبدیل میشود و هم هوا به آب.

شاید آنها چنین فرض میکردند که بخار آب که از تبخیر آن بهوجود میآید همان هواست و با هوا یک جنس دارد. اما میدانیم که اکنون بین هوا و بخار آب فرق میگذارند. اکسیژنی که در هوا هست در بخار هم هست اما ازتی که در هوا هست در بخار آب نیست. آنها معتقد بودند که هوا در سرماهای خیلی شدید تبدیل به آب میشود. به همین جهت این اصل در طبیعیات قدیم مورد قبول بوده که هم آب به هوا تبدیل میشود و هم هوا به آب. پس آنچه در اینجا میگوییم فقط ارزش مثال دارد نه چیز دیگر.

پس، آنها معتقد بودند که در بعضی جاها کون و فساد صورت میگیرد، صورتی فاسد میشود و صورت دیگر طاری میگردد؛ و در بعضی جاهای دیگر تکامل است ولی نه به این معنا که جوهری در جوهر بودن خودش کمال پیدا میکند؛ زیرا امثال بوعلی معتقد به [حرکت جوهری] نبودند. آنها میگفتند معنای کمال پیدا کردن یک جوهر این است که در اعراض او کمالی پیدا میشود. اگر در جوهری میل به کمال دیدیم، آن میل به کمالات عرضی است.

انواع تبدلات جوهر از نظر بوعلی

بنابراین تبدلاتی که در جواهر عالم رخ میدهد، از نظر بوعلی دو نوع است: یک نوع آن تبدل جوهری به جوهر دیگر است که صورتی به صورت دیگر تبدیل میشود. این تبدل جز به نحو کون و فساد نیست؛ یعنی باید صورت اول فاسد و تباه و معدوم شود تا صورت دوم جای آن را بگیرد. [نوع دوم تبدلات تکاملی است،]