مرد محتاط و بسیار با انصافی است میگوید ما هنوز نفهمیدهایم که چگونه ماده میتواند به صورت اشتیاق داشته باشد، شاید بعد از ما افرادی بیایند و این معنا را درک کنند که ماده میتواند به صورت اشتیاق داشته باشد.

بنابراین از نظر بوعلی اگر جایی اشتیاق در میان باشد و شئ شوق به کمال دارد آنجاست که شئ به تمام جوهرش شوق به کمالات عرضی دارد و الّا معنا ندارد که ماده به صورت اشتیاق داشته باشد؛ معنا ندارد که ماده به سوی کمال برود آنهم کمال صوری.

اختلاف نظر بوعلی و ملاصدرا در باره حرکت در جوهر

از جمله موارد اختلاف نظر ملاصدرا با بوعلی یکی همینجاست. از نظر ملاصدرا اشتیاق ماده به صورت یک حقیقت است، اصلًا ماده طالب صورت است و به سوی او میرود. علاوه بر این ملاصدرا این نظر بوعلی را که اگر یک شئ جوهرش فاسد نشود شوقی به کمال و جوهر دیگر ندارد و اگر جایی کمالی مشاهده شد کمال در اعراض است، صحیح نمیداند. ملاصدرا تکامل در جوهر را صحیح میداند زیرا یکی از اصول فلسفه او حرکت جوهری است؛ و چون حرکت در جوهر را صحیح میداند، حتی حرکت صبی به سوی رجولیت را نیز تکامل جوهری میشمارد. میگوید آیا نفس بوعلی از آن ساعت که در رحم مادر پیدا شد تا آن ساعتی که از دنیا رفت هیچ تغییری نیافته بود؟ آیا جوهر نفس بوعلی در هنگام پیدایش با جوهر نفس او در هنگام مرگ یکسان است؟ میگوید چنین نیست، نفس انسان صدها تغییر و تکامل جوهری پیدا میکند تا به این مرحله میرسد. بنابراین تکامل در ذات و کمال جوهری، اشتداد در جوهر و لَبس بعد از لَبس مانعی ندارد و بلکه وجود دارد. البته ملاصدرا منکر این نیست که در مواردی خَلع و لَبس صورت میگیرد. مثلًا تبدیل آب به هوا چنین است. در اینجا مانعی ندارد که ماده صورتی را رها کند و صورت دیگری را بپذیرد. اما این را قبول ندارد که هر تغییر در جوهر حتماً به صورت خلع و لبس است، ممکن است که خلع و لبس نباشد و اکثر هم چنین است و به صورت لبس بعد از لبس است، بدین صورت که جوهر در حالی که صورتی دارد صورت دیگر را میپذیرد و علیالتوالی صورتهایی را میپذیرد نه به نحو منفصل؛ یعنی این پذیرفتن صورت به نحو حرکت است، مراتبِ [نوع] واحدی را