اگر جوهری مشاهده شد که به تمام ذات خود به سوی کمالی میرود معنایش این است که این جوهر در جوهریت خودش ثابت است و تغییری پیدا نمیکند، بلکه یک سلسله کمالات عرضی کسب میکند. مثلًا شما صبی یا نوزاد و بلکه جنین را در نظر بگیرید. در همان روز اولی که جنین دارای روح انسانی میشود، این روح رو به کمال میرود تا اینکه فرض کنید به صورت مردی در حدود شصت سال مثل خود بوعلی میشود. از دیدگاه بوعلی جوهر این کودک از وقتی که در رحم بوده تا آن وقتی که بوعلی سینا شده هیچ فرقی نکرده است؛ جوهرش همان حیوان ناطق است؛ هر کمالی که پیدا کرده، چه کمالات انسانی و چه کمالات جسمانی، همه در اعراض است. مثلًا ابعاد جسمش بیشتر شده. بُعد که جوهر جسم نیست، کمیت آن است. یا اینکه کیفیاتش تغییر کرده، سلامتش تغییر کرده، وزنش فرق کرده، لطافت بدنش فرق کرده. تمام اینها اعراضی است که تغییر کرده است. نفسانیات نیز چنین است.

مثلًا نفس طفل وقتی که در رحم است جاهل است، بعد که به دنیا میآید تدریجاً معلومات کسب میکند، میبیند، میشنود، کمکم دارای فکر و عقل میشود، مدرسه میرود، مکتب میرود، علوم مختلف میخواند و در رشتههای مختلف عالم میشود. علم چیست؟ علم یک سلسله اعراض نفسانی برای نفس انسان است، یک کمال عرضی است. یا اینکه انسان کمالات اخلاقی پیدا میکند. این کمالات نیز یک سلسله اعراض است. یا مثلًا کمال ایمانی پیدا میکند. شیخ میگوید کمال ایمانی هم یک سلسله اعراض است. پس اگر جوهر شئ باقی و دست نخورده باقی ماند ولی کمالی پیدا کرد، آن کمال حتماً در اعراض است. اما اگر در جوهر شئ تغییری پیدا شد، اولًا به صورت کون و فساد است و مادهای یک صورت جوهری را رها میکند و صورت جوهری دیگری را میپذیرد؛ و ثانیاً هرگز آن شئ به طبیعت خودش به سوی آن نمیرود. در کون و فساد چنین نیست که خود ماده کوشش کند، صورتی را رها کرده و صورت دیگر را بپذیرد. شیخ میگوید ماده حالت قابلی دارد و هر صورتی را میپذیرد و چون این صورت رفت صورت وارد شده دیگری را قبول میکند. برای ماده تفاوتی بین این صورتها نیست؛ و لهذا بوعلی این حرف را که در کلمات بعضی آمده است که ماده به صورت شوق و اشتیاق دارد رد میکند. در جایی میگوید این نظر اصلًا از صوفیه است و از اشعار و تخیلات آنهاست. اما چون بوعلی