مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦٦ - برهان نظم ما را به افق ماوراء الطبیعه می رساند، نه بالاتر

ثُمَّ اسْتَوی الَی السَّماءِ وَ هِی دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أوْ کرْهاً قالَتا أتَینا طائِعینَ [١].

وَ لَهُ أسْلَمَ مَنْ فِیالسَّمواتِ وَالْأرْضِ طَوْعاً وَ کرْهاً وَ الَیهِ یرْجَعونَ [٢].

این اتیان از روی طوع است؛ برخلاف صنع بشر که اتیان از روی کرْه است. در صنع بشر، مواد طبیعت تسلیم بشر هستند ولی تسلیم از روی کرْه، نه چیزی مقتضای ذات و طبیعت. اما صنع الهی و حکمت الهی اتیان طبیعت است علی سبیل الطوع، «أتَینا طائعین» است نه «أتَینا کارهین».

پس اساس حرف آقای هیوم که گفته این برهان بر اساس تشبیه است، درست نیست و تشبیه نمیباشد.

اشکال بعد ایشان این بود که شباهت کامل نیست. جواب این است که: باید کامل هم نباشد. نه تنها اگر شباهت کامل نباشد ضرر ندارد، [بلکه باید چنین باشد.]

بیان حکیمانه دلیل نظم غیر از بیان متکلمانه است که در کتب کلامی این قدر بهصنعهای بشری چسبیدهاند. البته از یک نظر درست است، ولی نمیشود فعل الهی از هر جهت شبیه فعل بشری باشد. آن ایرادی که ما قبلًا مطرح کردیم وارد است؛ یعنی کمال شباهت نباید باشد.

بعد این اشکال را مطرح کرد که فرض کنیم این دلیل قابل قبول باشد، حد اکثر دلیل میشود بر اینکه عالم صانعی مانند انسان دارد، در حالی که مطلوب ما صانعی برتر از انسان است، مطلوبْ قوّت و قدرت نامتناهی است.

برهان نظم ما را به افق ماوراء الطبیعه می رساند، نه بالاتر

جواب این است که بعد از اینکه گفتیم این برهان اساساً از راه شباهت نیست، دیگر احتیاج ندارد که ما این را جواب بدهیم. در عین حال یک مطلب دیگر عرض میکنم: گذشته از اینکه این دلیل مبنی بر شباهت کامل نیست و بنابراین آن ایراد هم که