تعبیر فلسفی آیا او واحد است یا کثیر؟ و به تعبیر اسلامی- که شیخ هم این تعبیر را در اینجا ذکر میکند- آیا او واحد است بهطوریکه لا شریک له فی مرتبته و لا ندّ له؟

آیا در مرتبه ذات او برای او شریکی نیست؟ برای او مثل و مانندی نیست؟ لَیسَ کمِثْلِهِ شَیءٌ؟ از مسأله وحدت مبدأ که فارغ شویم قهراً مسأله صفات مبدأ پیش میآید، و اگرچه عنوان این مسأله را اینجا ذکر نکرده ولی بعد آن را میآورد. بحث در اینکه صفات مبدأ چه صفاتی است؟ او را با چه صفاتی میشود متصف کرد و چه صفاتی را میشود از او سلب نمود؟ چه برهانی برای اثبات بعضی از صفات و نفی بعضی دیگر از صفات داریم؟ مسأله دیگر مرتبه مبدأ اوّل در وجود است. او در چه مرتبهای از وجود است؟

غیر او که از او صادر شدهاند چه مراتبی دارند؟ که این قهراً بحث در افعال باری را پیش میآورد. پس بحث در ذات باری، بحث در وحدانیت باری (اگر بتوانیم آن را [از] صفات جدا حساب کنیم)، بحث از صفات باری و بحث از افعال باری و عواملی که از ذات باری ناشی شده است، مجموعه بحثهایی است که در این مقاله هشتم یعنی «الهیات بالمعنی الاخص» آمده است، نامی که متأخرین بر این مباحث گذاردهاند.

جایگاه طرح تناهی علل در فلسفه

اولین بحث همین مسأله تناهی علل است. مسأله تناهی علل، هم میتواند در «امور عامه» مورد بحث قرار گیرد و هم در «الهیات بالمعنی الاخص». اگر در تناهی علل بهطور کلی و علت و معلول بهطور کلی بحث شود از مباحث امور عامه است نه از مسائل الهیات بالمعنی الاخص؛ یعنی جای آن باب «علت و معلول» است؛ و لهذا خیلی از فلاسفه آنچه را که شیخ در اینجا ذکر کرده است در باب علت و معلول آوردهاند و حال آنکه شیخ در آنجا ذکر نکرده و فقط وعده داده که در الهیات ذکر کند. مثلًا در اسفار بحث تناهی علل در همان باب علت و معلول ذکر شده و در الهیات بالمعنی الاخص به آن اشارهای کرده و رد شده است. تناهی علل از آن جهت که تناهی علل است جایش در مبحث علت و معلول است. در آنجا هم که در تناهی علل بحث میکنند اختصاصی به علت فاعلی ندارد؛ همانطور که شیخ هم در اینجا عنوان کرده، هم در باب علت فاعلی بحث میکنند و هم در باب سایر علل.