مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٨ - شرح و توضیح متن

ترکیب پیدا شد و او احد نیست.

جواب این است که اولیت به معنی مقایسه است. همینقدر که واجبالوجود باشد و واحد باشد و همه موجودات از او صادر شده باشند کافی است که اولیت انتزاع شود.

سؤال: در مورد علت و معلول چه؟ استاد: علیت هم همینجور است. علیت مبدئیت است برای فعل.

- اما اگر بگوییم معلول نباشد چیزی از علت کم شده است.

استاد: نه، اتفاقاً این بحث خوبی است که شما مطرح میکنید. در باب علیت دو معنا وجود دارد: یک وقت هست که علت را از آن جهت که علت است و کمالی در اوست و به موجب آن کمال مبدأ این معلول است، در نظر میگیریم؛ در این صورت آن کمال عین ذاتش است و محال است که آن کمال از او سلب شود، کما اینکه با وجود آن کمال محال است که معلول از او صادر نشود. در این حال اگر شما فرض کنید که معلول را از او بگیرید ولی کمال علیت را از او نگیرید، فرض امر محالی را کردهاید، و در عین اینکه فرض امر محالی است باز هم از او چیزی کم نشده است. مفهوم انتزاعی «علیت»- در این فرض- فعلًا در اینجا وجود ندارد ولی آن کمالِ علیت در او وجود دارد. البته این امر فی حد ذاته محال است.

اما اگر فرض کنیم که معلول را از او بگیریم به این وسیله که کمالی را که در علت منشأ علیت آن معلول است بگیریم، این امر مساوی با این است که ذاتش را از او بگیریم، چون آن کمال با ذاتش یکی است.

و أعلم أنّا اذا قلنا بل بینا أن واجبالوجود لایتکثر بوجه منالوجوه، وأن ذاته وحدانی صرف محض حق فلا نعنی بذلک أنه أیضا لایسلب عنه وجودات، و لا تقع له إضافة إلی وجودات؛ فإن هذا لایمکن. و ذلک لأن کل