مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٨ - جواب شیخ به ایرادهای وارده بر بیان ارسطو

یا هوا به آتش نیست. این، همه حرف ارسطوست.

یادآوری ایرادهای وارده بر بیان ارسطو

ایرادهای زیادی بر ارسطو گرفته بودند. یکی از ایرادها این بود که تقسیم ارسطو جامع نیست، اقسامی خارج از این تقسیم میمانند، چگونه؟ گفتند که ما میتوانیم مطلب را چنین تقسیم کنیم: «کون شیء من شیء» به دو نحو است: یکی اینکه از شئ اول چیزی زایل میشود که همان حالت استحاله است؛ دیگری اینکه از شئ اول چیزی زایل نمیشود که همان حالت استکمال است. این حالت خود به دو نحو است: یا این است که کمال دفعی برای شئ پیدا میشود و یا اینکه کمال تدریجی.

ارسطو فقط کمال تدریجی را بیان کرده است و به استکمال صبی به رجل مثال زده است، حال آنکه ما بسیاری از موارد را داریم که شئ مستکمل میشود و حالتش هم حالت استکمال است ولی کمالش به صورت دفعی پیدا میشود، مثل اینکه جاهل مستکمل میشود به علم، یصیر عالماً. علم یک امری نیست که تدریجی حاصل شود، مثل نموّ نیست که آناً فآناً بر سبیل حرکت پیدا شود. علم بر سبیل حرکت نیست، علم صورت حاصلی است. وقتی انسان فکر میکند و مقدماتی را ترتیب میدهد و مسألهای را حل میکند آناً میبیند که مطلب برایش کشف میشود؛ نه اینکه این کشف شدن مثل حرکتی باشد که تدریجاً و آناً فآناً بخواهد حاصل شود.

این قسم را ارسطو نگفته بود و این ایرادی بر اوست.

ایرادهای دیگری هم بود که بیان کردیم و چون حالا در مقام جواب هستیم هروقت که به آن جوابها رسیدیم خود آن ایرادها را هم میگوییم.

جواب شیخ به ایرادهای وارده بر بیان ارسطو

شیخ میخواهد حرف ارسطو را جوری توجیه کند که آن ایرادها وارد نباشد.

میگوید سخن ارسطو در مقاله «الالف الصغری» در باره مبادی جوهر است، همانطور که خودش هم عنوان کرده است. آن طور که گفتهاند اصلًا عنوان این مقاله الالف الصغری «مبادی جوهر» است، یعنی اموری که از آنها جوهر بهوجود میآید.

علل چهارگانه به عنوان مبادی و علل جوهر از آنها یاد شده است. شیخ میگوید در عین حال مطلب دوگونه است: یک وقت هست که سخن ارسطو در مبادی جوهر بما