مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٩٥ - چون اثرپذیری در عالم مادیات هست شر هم هست

شر از « ماده » برمی خیزد

مسأله چهارم ازکلیاتی که در باب شرور باید بحث کنیم، و از حالا باید توجه داشته باشید، این مسأله است که: حکما میگویند تمام شرور از ماده بر میخیزند.

«ماده» در اصطلاح حکما هیولای اولی است که قوه صرف و ماده محض است. همه شرور از قوه برمیخیزند. این یعنی چه؟ در بعضی از کلمات هست که هیولای اولی شر محض است، منبع ظلمات است، منبع شرور و اعدام است؛ یعنی طوری تعبیر میکنند که گویی از هیولای اولی جز شر برنمیخیزد. ولی این تعبیر، اگر گاهی اینجور باشد، مقصود از آن این نیست. هیولای اولی، هم منشأ خیرات است هم منشأ شرور.

چون اثرپذیری در عالم مادیات هست شر هم هست

اگر آنچه در این عالم وجود دارد همه فعلیت محض میبود و هر موجودی هر چه را که میتوانست داشته باشد، بالفعل میداشت و دیگر بالقوه نمیتوانست چیزی را بپذیرد، دراین صورت دیگر شری هم در عالم نبود، چون اثرپذیری در عالم نبود.

اگر اثرپذیری در عالم نباشد هیچ چیزی برای هیچ چیز شر نخواهد بود، یعنی همه موجودات اگر برای یکدیگر خیر نباشند لااقل شر نیستند، چون هیچ موجودی نمیتواند به موجود دیگری ضرر بزند، زیرا انفعال و اثرپذیری نیست.

البته لازمه این مطلب این است که: وقتی انفعال و اثرپذیری نبود، وقتی شری نبود، آن وقت باب خیرات هم مسدود بود؛ یعنی اگر قوه و استعداد در عالم نبود، عالم ما یک حالت یکنواختی را داشت، دیگر تغییر و تحول و تکامل و تجدد و آمدن شئ جدید نبود. اگر فرض کنیم که تمام قوه و استعداد یعنی ماده اولی را یکمرتبه از عالم بگیرند، در این صورت همه چیز در جای خودش میخکوب میشود، یعنی هیچ متحرکی دیگر استعداد حرکت ندارد و هر شیئی که امکان یک فعلیتی در آن بود دیگر امکان آن فعلیت را از دست میدهد، عالم به همین حالتی که هست میمانَد، برگ درخت اگر سبز است سبز میماند و نمیریزد و این تحول و تجدد و ریختن این برگ و پیدا شدن برگ جدید و پیدایش انسانهای جدید و حیوانهای جدید و گیاهان جدید و اوضاع جدید، پیش نمیآید و باب وجود برای آیندگان بهکلی مسدود میشود.