مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٨٦ - وجوب من جمیع الجهات با اختیار منافات ندارد

هم در جای دیگر قرار گرفتهاند. در لحظه بعد این وضع عوض میشود و همین تغییر سبب حوادثی میشود. اگر همه موجودات عالم در یک جا ایستاده بودند و خورشید همیشه به یک نقطه میتابید و ماه هم به یک نقطه و ستارهها هم به یک نقطه، هیچ امر حادثی در عالم پیدا نمیشد. ولی اینها دائماً جا عوض میکنند و همین سبب تکوّن موالید میشود؛ یعنی این نسبت متغیری که به عقیده قدما فلک با مادون خود دارد منشأ حوادث میشود. اینکه قدما افلاک را «آباء سبعه» (یعنی پدرهای هفتگانه) مینامیدند و عناصر را «امهات اربعه» (یعنی مادرهای چهارگانه) مینامیدند روی همین حساب بود؛ میگفتند که این حرکت تدریجی فلک وضع را دائماً تغییر میدهد، وضع تابش نور را عوض میکند و این به دنبال خودش تغییرات دیگری را ایجاد میکند؛ و شاید حرکت هوا و باد و امثال آن را هم یک مقدار معلول همان میدانستند. این مثل یک نوع عمل لقاحی است [که میان آن آباء و این امهات صورت میگیرد] و منشأ تغییراتی میشود ...

- یعنی در واقع امر، دو چیز ثابت هستند ولی نسبت به هم تغییر میکنند.

پس یک چیز نسبی است.

استاد: بسیار خوب، پس نسبتها عوض میشوند. همین نسبتها که عوض شوند شرایط تغییر میکند. همین تغییر نسبتها شرایط را دائماً عوض میکند. مثلًا ما الآن در یک حال و شرایط خاصی هستیم که یک ساعت قبل چنین نبودیم و یک ساعت بعد هم همین گونه نخواهیم بود.

- بدین ترتیب آنچه که به علت اصلی برمیگردد جنبه ثبوت است.

استاد: بله، از جنبه ثباتشان و از جنبه ایجادشان به او مربوط میشوند. ولی از جنبه نسبتهای متغیر، با مادون و اشیاء مربوط میباشند.