مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢٠ - بیان شیخ در وجوه مختلف تعدد واجب الوجود

قبل خودش را برای بطلان این شق کافی میدانسته است. در عین حال گفتیم که اگر ذکر کرده بود حتماً بهتر بود، ولی به هر حال ذکر نکرده است.

بیان شیخ در وجوه مختلف تعدد واجب الوجود

بیان این است: اگر واجبالوجود متعدد باشد، یا به واسطه اختلافی در معنی و ذات است، که عرض کردیم شیخ اختلاف در جزء معنا را ذکر کرده، یا در اثر اختلاف در معنا و جزء ذات نیست، بلکه در اثر اختلاف در لواحق است.

شیخ این شقی را که ما اول ذکر کردیم، در بیان خودش اول بیان نکرده، بلکه آن را دوم ذکر کرده است، زیرا این شق را در مقام تفصیل اولویت میدهد، و چون خیلی مفصل بوده، اول آن شق دیگر را با دو کلمه بیان کرده و رد شده است، چون چندان احتیاجی به تفصیل نداشته است؛ یعنی آن که از نظر شیخ خیلی احتیاج به بحث داشته این است که واجبالوجودهای متعدد در جزء ذات مشترک باشند و در جزء دیگر ذات متمایز.

شیخ با تعبیری که ما بیان کردیم بیان نکرده است، برای اینکه میخواهد بیانش از یک نظر جامعتر باشد. اگر به آن صورت هم بحث کرده بود عیبی نداشت. شیخ اینجور میگوید: [با فرض دو واجبالوجود، اشتراک] ایندو یا در یک امر ذاتی است و یا در یک امر خارج از ذات. بعد میگوید اگر [اشتراک] آنها در امر ذاتی باشد، یا این است که اینها وجه امتیازی از یکدیگر دارند یا ندارند. معلوم است که اگر وجه امتیازی از یکدیگر نداشته باشند، یکی میشوند و دوتا نمیباشند. البته «دوتا» که میگوییم حداقل را در نظر گرفتهایم، چون سه و پنج و ده و غیرمتناهی همه یک حکم را دارند. پس یا این است که اینها وجه امتیازی از یکدیگر ندارند، یعنی چیزی که اینها را از یکدیگر جدا کند نیست، و یا هست. اگر نباشد، پس اینها متعدد نیستند و یکی هستند.

اگر وجه امتیازی داشته باشند، خالی از این نیست که یا وجه امتیاز در هر دو وجودی است. مثلًا فرض کنید که امر مشترک هر دو این است که هر دو «الف» میباشند و وجه امتیازشان این است که یکی «الفٌ خاصٌ» است و یک خصوصیت وجودی دارد، و دیگری «الفٌ خاصٌ» با یک خصوصیت دیگر؛ یعنی درواقع