به فرض شباهت کامل، صانعی مانند انسان اثبات میشود، از این جهت وارد نیست، از آن مبنای دیگر هم که ما حکمت را توجیه کردیم، کسی دلیل نظم را برای اثبات همه صفات کمالیه پروردگار نیاورده است.

اتفاقاً خود ما در اصول فلسفه و روش رئالیسم پیش از آنکه به این حرفهای هیوم و امثال ایشان توجه داشته باشیم، و همچنین در علل گرایش به مادیگری، مکرر این مطلب را گفتهایم که دلیل نظم یک دلیل ابتدایی است که انسان را تا افق ماوراء الطبیعه میبرد و نه یک قدم بالاتر؛ یعنی دلیل نظم فقط دلالت میکند که طبیعت مسخر ماوراء خودش است، ولی نه مسخر به معنی مقهور و مجبور، مسخر به معنای عاشق بودن برای معشوق. این برهان فقط دلالت میکند که تدبیری و حکمتی و قدرتی در کار است؛ هیچ دلالت نمیکند و هیچ کس از حکما هم چنین نگفته است که به دلیل نظم بفهمیم که کمال خداوند لایتناهی است، علم خداوند لایتناهی است، قدرت خداوند لایتناهی است، او خدای ازلی و ابدی است. ما، هم در علل گرایش به مادیگری، هم در مقدمه جلد پنجم اصول فلسفه و روش رئالیسم و هم در سیری در نهجالبلاغه از بس این مطلب برایم مهم بوده، آن را تکرار کردهام. البته ما برای منظور دیگری مطلب را گفتهایم که به درد اینجا هم میخورد.

کسانی میگویند که ما در الهیات نباید دنبال ادله فلسفی و کلامی و استدلالی و این حرفها برویم. اصلًا راه قرآن هم این نیست. راه قرآن فقط این است که از راه همین دلیل نظم و از راه مطالعه خلقت وارد بشویم و راههای دیگر همه غلط است.

این را مکرر در مکرر میگویند. مخصوصاً این مصریهای عهد اخیر که دارای یک فلسفه عمیق نیستند و با حرفهای اروپاییها آشنا شدند، از قبیل سید قطب و محمد قطب و ابوالحسن ندوی، چنین نظراتی دارند. بعضی از این فارسینویسهای خودمان نیز که خیال کردهاند حرفهای آنها و نوشتههای آن اروپاییان الهیات کامل است و بعضی از آنها خیال کردهاند که الهیات کامل در کتابهای موریس مترلینگ است و میگویند موریس مترلینگ چنین و چنان گفته، همین را میگویند.

حداکثر [کارایی] دلیل نظم این است که انسان را به افق ماوراء طبیعت نزدیک میکند. این پله اول است. مسائلی که قرآن مطرح کرده، همه با این دلیل حل نمیشود. قرآن میگوید: «إنَّهُ عَلی کلِّ شَیءٍ قَدیرٌ» در حالی که دلیل نظم بیش از این نمیگوید که خدا بر آنچه خلق کرده است قادر است. دلیل نظم میگوید که آن مؤثر