تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٧٧ - آيا تفاعل و تكاپوى ضدين است يا اتحاد ضدين ؟

در جملهء سوم مى گويد :
« نمى توان گفت كه نمو و فساد اشياء مانند تبدل آب به هوا مى باشد ، زيرا آب كه مبدل به هوا مى گردد ، نمو نكرده است ، بلكه حالت حركتى به آب در نتيجه از بين رفتن ضد آن رخ داده است . » [١] در جملهء چهارم مى گويد :
« اين كه گفته مى شود : ضد غذاى ضد است ، مقصود اين نيست كه هر ضدى غذاى هر ضدى است ، بلكه اين معنى در اضدادى است كه با توالد آنها نمو متبادل مى گردد .
مثلًا آب غذاى آتش است ، ولى آتش غذاى آب نيست ، آشكار مى شود كه در اجسام بسيطه تنها اضداد با همديگر تفاعل دارند ، در ميان فلاسفه در اين مسئله خلاف است » . [٢] از عبارت اخير ارسطو معلوم مى شود كه مسئله تفاعل اضداد يكى از مسائلى نبوده است كه ارسطو فقط براى اولين بار آن را مطرح ساخته باشد .
از اين عبارت به خوبى روشن مى گردد كه مسئله تفاعل و تكاپوى ضدين براى فلاسفه گذشته به طور جدى مطرح بوده است . آن چه كه در تفاوت ميان بررسىهاى گذشتگان و دورانهاى بعدى مى توان قائل شد اين است كه : گذشتگان اين مسئله را به طور اجمال و كلى متذكر گشته‌اند ، در صورتى كه متأخرين آن را به طور مشروح و در تمام پديده هاى مورد تحقيق قرار داده‌اند ، مثلًا ارسطو اين قانون را در مسائل اجتماعى بررسى و تطبيق نكرده است .
آيا تفاعل و تكاپوى ضدين است يا اتحاد ضدين ؟
در بيان اصل تكاپو دو عبارت مهم ديده مى شود :
يكى - تكاپوى اضداد

[١] الكون و الفساد ، ك ١ ، ب ٥ ، ف ٩ ، ص ١٤٩ . .
[٢] كتاب نفس ، ارسطو ، ص ٥٦ . .