تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٦٦٥ - تفسير ابيات

است كه در فوق عنوان نموديم . مى گويد : اگر كار آدم عليه السلام و شيطان هر دو با مشيت و قضاى الهى صادر شده است ، اين تفاوت ميان آدم و شيطان چه بوده است كه يكى ( آدم ) گريه ها مى كند و اظهار ندامت مى نمايد ، و كار را به خود نسبت داده مى گويد ربنا اننا ظلمنا انفسنا .
ولى شيطان با تمام صراحت مى گويد رب بما اغويتنى ؟ پاسخى كه جلال الدين به اين سؤال مى گويد اين است كه : شيطان نسبت كار را به خود ناديده گرفت و همهء كار صادر شده را به خدا نسبت داد ، در صورتى كه آدم عليه السلام كار را به خود نسبت داده گفت : « خداوندا ما به خود ظلم كرديم » .
پاسخ دوم جلال الدين اين است كه آدم در نسبت دادن تخلف از فرمان الهى اظهار ادب نمود ، ولى شيطان به خدا نسبت داده ادب را مراعات نكرد .
اين پاسخ هم بايستى مورد دقت بيشترى قرار بگيرد ، زيرا اگر قضا و حكم الهى باعث تخلف بوده است ، و كار صادر كاملًا به خدا منسوب بود ، آدم عليه السلام چگونه مى توانست خلاف مشيت خداوند مرتكب شده بگويد : « اين كار را من كردم » ؟ خلاصه همان دو نسبت را كه جلال الدين در ابيات مثنوى بارها متذكر شده است معقولترين تفسير به كارهاى انسانى است ، و بايستى تمام مسائل مربوط به داستان آدم و شيطان و ساير فرزندان آدم را با همان دو نسبت توضيح داد .
تفسير ابيات كارهاى اختيارى كه از ما سر مى زند دو نسبت كار را ملاحظه كن يعنى كار دو جنبه دارد : يا در هر كار اختيارى انسان دو كار انجام مى گيرد : يكى - از خدا ، و ديگرى از انسان ، اگر كار انسانى حقيقت نداشت اين مسئوليت ( كه چرا چنين كردى ) ؟ متوجه انسان نمى گشت .
آن چه كه در جهان هستى ايجاد مى گردد ، و كارهاى اختيارى ما هم يكى از آنهاست به وجود آورندهء آنها آفرينش خدايى است ، كارى كه در